Skopje, stolica Macedonii Północnej, było miejscem trzeciego spotkania partnerów projektu „Model komunikacji empatycznej w edukacji dorosłych w muzeach historycznych i miejscach pamięci”. Seminarium było okazją do dalszego ćwiczenia modelu „Porozumienia bez przemocy” w pracy z publicznością, a także do dogłębnego poznania skomplikowanego, historycznie i współcześnie, położenia Macedonii Północnej w regionie bałkańskim i w Europie.
W ramach projektu „Model komunikacji empatycznej” pracownicy czterech instytucji – Muzeum Historii Żydów Polskich POLIN w Warszawie, Holocaust Memorial Center for the Jews of Macedonia w Skopju, Mémorial de la Shoah w Paryżu, Žanis Lipke Memorial w Rydze – trenują stosowanie „Porozumienia bez przemocy”. Jest to model komunikacji, który służy wspieraniu dialogu i budowaniu społeczeństw opartych na empatii i rozumieniu potrzeb każdego człowieka. Celem projektu jest wprowadzenie tego modelu do pracy z publicznością oraz, za jego pośrednictwem, aktywizacja grup dorosłych odbiorców w zakresie poszerzania wiedzy o Zagładzie Żydów w Europie.
Więcej o projekcie i seminarium w Paryżu
Gospodarz programu szkoleniowego w dniach 5-7 września 2022 r. w Skopju, Holocaust Memorial Center for the Jews of Macedonia, główny nacisk położył na nakreślenie historycznego kontekstu dla wojennych losów Żydów macedońskich, których w czasie Zagłady zginęło aż 98%. Drugim kluczowym zagadnieniem był sposób, w jaki historia Macedonii wpływa na współczesne relacje międzynarodowe i konflikty pamięci, w tym także o Zagładzie. Tę specyfikę przybliżyli uczestnikom historyk i współpracownik muzeum w Skopju, prof. Misho Dokmanovic w wykładzie „When past determines the future: history, identity, conflict and the Holocaust in North Macedonia” oraz prof. Vasko Naumovski z Uniwersytetu Cyryla i Metodego w Skopju, dyplomata i polityk, który w latach 2009-2010, sprawując funkcję wicepremiera Macedonii, zajmował się procesem integracji europejskiej kraju.
Aby lepiej zrozumieć te zagadnienia, uczestnicy szczegółowo poznali historię macedońskich Żydów. Społeczność ta liczyła przed wojną ok. 7000 osób, skupionych głównie w trzech miastach – Skopju, Bitoli i Sztipie. Wiosną 1941 r. Bułgaria, sojusznik III Rzeszy, zajęła centralną i wschodnią Macedonię. Nowe władze wprowadziły tam ustawy legitymizujące antysemityzm i nakładające na Żydów liczne ograniczenia. W marcu 1943 r. władze bułgarskie zgromadziły i deportowały Żydów macedońskich, wraz z Żydami serbskimi i greckimi (łącznie ponad 11 tys. osób), do niemieckiego nazistowskiego ośrodka zagłady w Treblince, gdzie wszyscy zostali zamordowani. Ocalała garstka osób, które zdołały uciec lub posiadały obce obywatelstwo. Dziesięciu Macedończyków, którzy udzielili pomocy nielicznym uciekinierom, uhonorowanych zostało tytułem Sprawiedliwych wśród Narodów Świata.
Historia macedońsko-bułgarska, w istotnym stopniu także ta wojenna, oddziałuje na współczesne relacje obu krajów. Bułgaria nie uznaje swojej okupacji Macedonii i udziału w procesie eksterminacji macedońskich Żydów. W narracji bułgarskiej podkreślany jest natomiast fakt ocalenia bułgarskiej społeczności żydowskiej od śmierci – w marcu 1943 r., na wniosek 43 parlamentarzystów, wstrzymana została deportacja 50 tysięcy Żydów do Treblinki. Rola Bułgarii w wojennej historii Macedonii jest jednym ze spornych zagadnień, które stara się rozstrzygnąć specjalnie powołana macedońsko-bułgarska komisja historyczna. Rezultaty prac komisji są bezpośrednio związane z procesem otwarcia negocjacji do akcesji Macedonii Północnej w Unii Europejskiej, wetowanego obecnie przez Bułgarię.
Zagadnienia te omawiane były także podczas zwiedzania wystawy stałej Holocaust Memorial Center for the Jews of Macedonia z jego dyrektorem Goranem Sadikarijo. Nowoczesna ekspozycja, otwarta w 2019 r., poświęcona jest głównie historii Zagłady macedońskich Żydów, ale poprzedza je obszerne wprowadzenie historyczne, sięgające 2000 tysięcy lat. Podczas oprowadzania szczególną uwagę zwracano na treści, które bywają sporne z perspektywy publiczności bułgarskiej: m.in. bułgarska okupacja, obojętność społeczna na deportację czy artefakty z nią związane (w tym oficjalne dokumenty, przedmioty osobiste oraz drzwi i okno z fabryki Monopol w Skopju, gdzie Żydzi byli przetrzymywani przez władze bułgarskie). Publiczność bułgarska nierzadko okazuje sprzeciw, niezrozumienie lub zdziwienie wobec ukazanej na wystawie historii, zdarza się, że rezygnuje z oglądania części poświęconej wojnie i Zagładzie. Prowadzenie dialogu w obliczu silnych emocji wynikających z odmiennej wiedzy na temat historii jest wyzwaniem komunikacyjnym, w którym zastosowanie znaleźć może komunikacja empatyczna – próba odwołania się do wspólnej, podstawowej potrzeby prawdy, spójności czy porządku i własnych emocji, takich jak smutek czy złość.
Ten i inne przykłady konkretnych, trudnych sytuacji komunikacyjnych z udziałem publiczności, w której zastosowanie mogłaby znaleźć komunikacja empatyczna, omawiane były podczas szkolenia z Aleksandrą Ristovski, trenerką „Porozumienia bez przemocy” i pracowniczką Czerwonego Krzyża. Zwracano uwagę na potrzeby i emocje stojące za poszczególnymi zachowaniami zwiedzających, np. potrzeba uwagi i wysłuchania, oraz rozważano możliwości i metody odpowiadania na te potrzeby. Istotnym obszarem rozmów były sytuacje szczególnie trudne (łączące się np. z postawą agresywną), w których zastosowanie powinny znaleźć także regulacje instytucjonalne i narzędzia z zakresu bezpieczeństwa – wsparciem doradczym w tym zakresie służył jeden z uczestników seminarium, Jacek Szczygieł, kierownik działu bezpieczeństwa Muzeum POLIN.
Podczas programu szkoleniowego uczestnicy zwiedzali także miejsca pamięci związane z historią Zagłady Żydów macedońskich. W Skopju odwiedzili teren fabryki tytoniu Monopol, gdzie w marcu 1943 r., przed deportacją do Treblinki, Żydzi macedońscy byli przetrzymywani przez kilkanaście dni w skrajnie złych warunkach. Na terenie fabryki znajdują się dwa upamiętnienia – tablica umieszczona tuż po wojnie przez gminę żydowską oraz pomnik z 2004 r., ustawiony przez obecnego właściciela fabryki. We wnętrzu, w jednej z sal, w której przetrzymywano ludzi, planowane jest stworzenie miejsca pamięci dostępnego dla zwiedzających. To jedno z niewielu miejsc historycznych w Skopju, które zachowało się do dziś. Większość dziedzictwa żydowskiego przepadła, wraz z dużą częścią miasta, w trzęsieniu ziemi 26 lipca 1963 r.
Ślady dawnego dziedzictwa Żydów macedońskich uczestnicy poznawali podczas objazdu terenowego po Bitoli, mieście w centralnej Macedonii, jednym z trzech głównych skupisk Żydów przed wojną. Grupa zwiedziła najstarszy w kraju cmentarz żydowski, zdewastowany w latach 40. XX w. przez bułgarskich okupantów, miejsca po synagogach i żydowskich domach oraz dawnej siedzibie Ha-Szomer ha-Cair, a także powstały w 1958 r. pomnik upamiętniający Żydów deportowanych z Bitoli, przy którym co roku spotyka się macedońska społeczność żydowska oraz przedstawiciele rządu Macedonii.
„Dyskusje oraz prezentacje były bardzo ciekawe i pozwoliły nam lepiej zrozumieć niektóre współczesne kwestie geopolityczne i dotyczące pamięci, zwłaszcza w kontekście europejskim. Sesje NVC i wycieczka po miejscach pamięci poszerzyły naszą perspektywę i wiedzę o sposobach, w jakich każda instytucja musi radzić sobie z historią swego kraju” – mówi Delphine Barré, koordynatorka w Dziale Pedagogicznym Mémorial de la Shoah w Paryżu.
Kolejne spotkanie szkoleniowe zaplanowane jest na wiosnę 2023 r. Partnerzy spotkają się w siedzibie Muzeum Historii Żydów Polskich POLIN w Warszawie.
Projekt współfinansowany przez Komisję Europejską w ramach programu Erasmus+. Publikacja została zrealizowana przy wsparciu finansowym Komisji Europejskiej. Publikacja odzwierciedla jedynie stanowisko jej autorów i Komisja Europejska oraz Narodowa Agencja Programu Erasmus+ nie ponoszą odpowiedzialności za jej zawartość merytoryczną.
