Pierwsza historyczna wzmianka o związku Żydów z Wieliczką pochodzi z późnego średniowiecza. Już w XIV w. działał w radzie królewskiej na dworze Kazimierza Wielkiego niejaki Lewko (zm. 1395), który był bankierem i finansistą, a od 1368 r. administratorem królewskich kopalni soli w Bochni i Wieliczce[1.1]. Na przełomie XV i XVI w. Żydzi włączyli się aktywnie w produkcję żup solnych. Wśród najważniejszych postaci należy wymienić Leszko Judeusa, Bula, Trukla Leszko, Bartko Monetariusza i Arnolda Welkiera, którzy otrzymali w dzierżawę saliny wielickie od Ludwika Węgierskiego. Pierwszym udokumentowanym źródłowo Żydem mieszkającym w Wieliczce był neofita Michał Izraelowicz Rabiński[1.2].

Od samego początku rozwinęła się ostra konkurencja w intratnym handlu solą pomiędzy Żydami a mieszczanami wielickimi, którzy nieustannie domagali się od królów wydalenia Żydów z miasta. W 1525 r. król Zygmunt I Stary pod presją chrześcijańskich kupców zabronił Żydom osiedlania się w Wieliczce. Zakaz ten powtórzono w statucie z 1538 r. oraz w konstytucjach sejmowych z 1562–1563 roku. O nieskuteczności podejmowanych działań świadczy fakt, że król Zygmunt II August w 1566 r. w Lublinie ponownie wydał dokument nawiązujący do wcześniejszych konstytucji, zabraniający „obcym i Żydom przebywać w Wieliczce i kupczyć solą”[1.3]. Co prawda miasto nie posiadało w tym czasie formalnie gminy żydowskiej, ale Żydzi osiedlali się w pobliskiej osadzie Klasno i utrzymywali ścisłe kontakty handlowe z wielickimi mieszczanami. Wbrew oficjalnie obowiązującym przepisom czerpali zyski z handlu solą, odgrywając poważną rolę w gospodarce miasta. W praktyce zatem zakazy formalne pozostawały martwą literą prawa. Taki stan rzeczy wynikał zresztą z niejednoznacznego stanowiska władz państwowych oraz ambiwalentnej polityki dzierżawców żup, którzy z jednej strony opowiadali się za dyskryminującymi Żydów przepisami, z drugiej zawierali z nimi korzystne kontrakty handlowe na obrót solą. Przykład może stanowić przywilej podskarbiego wielkiego koronnego Jana Mikołaja Daniłowicza z 1631 r. zezwalający Samuelowi Złotnikowi z Krakowa na handel solą workową.

Innym obszarem rywalizacji pomiędzy miastem Wieliczką a Żydami był handel gorzałką. Propinacja stanowiła lukratywny interes, nie może zatem dziwić, że w XVII–XVIII w. bezustannie notuje się próby wyłączenia Żydów przez magistrat z tego procederu. Pojawiają się liczne konflikty między żydowskimi arendarzami a szynkarzami katolickimi. W 1701 r. rajcy wieliccy zostali nawet oskarżeni przed sądem asesorskim przez mieszczan o sprowadzanie do miasta Żydów wbrew obowiązującemu zakazowi[1.4]. O skali problemu świadczy fakt, że w 1765 r. król Stanisław August wydał dokument zakazujący osiedlania się i pobytu Żydów w Wieliczce oraz literalnie zajmowania się propinacją. Za złamanie postanowienia groziła konfiskata majątku. Dokument ten zakazywał również okolicznej szlachcie sprowadzania Żydów do swych majątków w celu powierzenia im arendy karczm[1.5].

Sytuacja  zmieniła się dopiero w drugiej połowie XVIII w., kiedy to w 1770 r. pogodzono się z prowadzeniem przez Żydów handlu solą i szynkarstwa. Przykładem jest działalność Salomona Mendla, który w 1784 r. połączył swe przedsiębiorstwo z firmą barona Konopki, a od 1787 r. sprawował funkcję komisarza solnego Galicyjskiej Dyrekcji Sprzedaży Soli w Warszawie. Kupcy żydowscy zaopatrywali kopalnie w drewno, łój, powrozy, siano i owies. Równocześnie zanikały anachroniczne przepisy, jak np. zniesiony w 1769 r. obowiązek wnoszenia opłaty przez Żydów na rzecz rektora szkoły parafialnej za przechodzenie obok kościoła wielickiego[1.6].

Okres zaboru austriackiego to czas zmiany sytuacji prawnej Żydów wielickich i wzrostu ich znaczenia ekonomicznego w strukturach miasta. Wraz z patentem cesarza Józefa II z 1789 r. otrzymali prawo do nabywania nieruchomości w wyznaczonych dzielnicach i zrównanie statusu synagog z kościołami katolickimi. W tym okresie ukonstytuował się kahał wielicki, który podlegał synagodze w Wiśniczu. W 1836 r. powstała wytwórnia likierów i wódek gatunkowych Perlbergerów, a w 1843 r. – murowana garbarnia. Do bogatej i wpływowej rodziny Friedmanów należały: cegielnia, wytwórnia dachówek, tartak i młyn. Żydowscy udziałowcy zasilili swoim kapitałem spółkę założoną w 1843 r. w celu wybudowania zakładu wodoleczniczego w Wieliczce.

Równocześnie rozrastała się żydowska populacja w pobliskim Klaśnie, Podklaśnie i Bańkowskich. W 1780 r. istniał w Klaśnie szpital dla ubogich, cheder oraz mykwa[1.7]. W tym czasie wytyczono oficjalnie granice cmentarza istniejącego już od połowy XVI w. na wzgórzu sąsiadującym ze wsią Grabówki. W 1789 r. kahał Klasno formalnie podlegający gminie w Sierczy (do 1869 r.) liczył ok. 200–300 Żydów, którzy zamieszkiwali domy murowane, posiadali też gorzelnię, browar, wytwórnię wody sodowej, piekarnię i garbarnię. W 1867 r. w Klaśnie mieszkało 558 osób. Mamy zatem do czynienia z sytuacją, w której w obrębie jednego miasta funkcjonowały dwie niezależne od siebie gminy żydowskie.

W 1877 r. śródmieście Wieliczki nawiedził pożar. Rok później spłonęło Klasno. Zmieniło to zasadniczo stosunki własnościowe. Pożar spowodował zubożenie chrześcijańskich mieszkańców miasta, a następnie masowy wykup domów i kamienic w śródmieściu przez Żydów z Klasna. Rozwijali oni swą działalność gospodarczą w rozmaitych dziedzinach: handlu hurtowym i detalicznym, rzemiośle, różnych gałęziach przemysłu. Pojawiła się również inteligencja i działacze polityczni. Systematycznie wzrastała liczba populacji żydowskiej i jej odsetek wśród mieszczan. W 1893 r. w mieście żyło 614 Żydów (10,4% ogółu mieszkańców), w 1900 r. – 981 (16%), w 1921 r. – 1135 (15,7%).

Pod koniec XIX w. konflikty pomiędzy lokalną społecznością a Żydami przybrały na sile. Doszło wówczas do wystąpień antyżydowskich (1889, 1906)[1.8], a tuż po wojnie (w 1918 r.) nieznani sprawcy nawet uszkodzili synagogę na Klaśnie.

W okresie międzywojennym społeczność żydowska stanowiła dynamiczny organizm, oparty na solidnych podstawach finansowych, zajmujący eksponowaną rolę w handlu hurtowym i przemyśle. W 1924 r. włączono Klasno do Wieliczki, w wyniku czego powstała obszerna gmina, skupiająca Żydów zamieszkałych w ponad 170 miejscowościach, zajmująca znaczącą pozycję wśród gmin na terenie Małopolski. Budynek Gminy Wyznaniowej Żydowskiej znajdował się w centrum miasta, przy ul. Seraf. Mieścił się tutaj także dom modlitwy i cheder. Poza tym funkcjonowały synagogi na Klaśnie, a także przy ul. Górsko i ul. Szponara, gdzie mieścił się również cheder. Dodatkowo w wielu klaśnieńskich domach znajdowały się bet midrasze, pełniące funkcję domów modlitwy, szkół i ośrodków życia towarzyskiego. W tym okresie Żydzi byli właścicielami rozlewni piwa, wyszynków, położonych w mieście i przy drogach dojazdowych oraz składów desek i zboża, tartaków, fabryki wyrobów papierowych, cegielni, sklepów z meblami, farbami, rowerami, tekstyliami, sklepu kolonialnego i palarni kawy. Kamienice w centrum miasta należały m.in. do rodzin Goldsteinów, Laxów, Goldów i Folków. Żydzi zasilali także lokalną elitę. Lekarze pracowali w miejskiej kasie chorych. Dentysta Weinberger był radnym, a dr Maurycy Horowitz, z wykształcenia prawnik, sprawował urząd wiceburmistrza Wieliczki. W mieście kwitło życie kulturalne i religijne. Działały partie polityczne i kluby sportowe. Przed wybuchem II wojny światowej populacja Żydów wielickich wynosiła ok. 4 tys. osób, co stanowiło prawie połowę ludności miasta.

II wojna światowa przyniosła całkowite unicestwienie gminy żydowskiej. Wielu Żydów opuściło miasto na początku września. Niemcy tuż po zajęciu miasta, 7 września, zaczęli stosować pierwsze upokorzenia i represje. Zebranej na Rynku grupie Żydów nakazali zbierać do kieszeni końskie odchody. Niedługo potem zdemolowany został żydowski sklep przy ul. Kościelnej. 12 września do miasta przyjechali członkowie oddziału SS-Totenkopf. Zatrzymali 32 mężczyzn żydowskich i rozstrzelali ich za Wieliczką, we wsi Pawlikowice. 

Późną jesienią Niemcy nakazali stworzenie Rady Żydowskiej (niem. Judenrat). Skoro w mieście pozostały tylko żydowskie kobiety, był to jedyny w swoim rodzaju kobiecy Judenrat. Kobiety wykonywały prace przymusowe[1.9]. Zdołały także zebrać wysoką kontrybucję narzuconą przez nowego, niemieckiego burmistrza na wielickich Żydów. Żydowscy mężczyźni stopniowo wracali do miasta i byli wykorzystywani do pracy. 

Władze niemieckie obciążały wielickich Żydów coraz to nowymi żądaniami. Nakazano m.in. dostarczyć bieliznę pościelową, naczynia kuchenne, później także biżuterię. Żydzi wieliccy mogli poruszać się tylko wyznaczonymi ulicami w obrębie miasta. Musieli, jak w innych miastach, nosić opaski z gwiazdą Dawida, a także kłaniać się każdemu Niemcowi. 

Od końca 1940 r. do Wieliczki zaczęli napływać uchodźcy z innych okolicznych miast, w tym przede wszystkim z Krakowa. Warunki bytowe były coraz gorsze, brakowało jedzenia, szerzyły się choroby, a do tego dochodziła wycieńczająca praca. Wiele osób pracowało przy budowie drogi Wieliczka–Bochnia. Rada Żydowska zorganizowała warsztaty miejskie, w których zatrudniono 700 osób. 

Latem 1942 r. w Wieliczce przebywało ok. 8 tys. Żydów. Niemcy nałożyli wówczas na Radę Żydowską olbrzymią kontrybucję, którą należało dostarczyć pod groźną śmierci. Żydzi zdołali zebrać żądaną kwotę w terminie. 

Dnia 1 sierpnia 1942 r. władze okupacyjne powiadomiły Judenrat, że wszyscy Żydzi z okolicznych miejscowości: Bieżanowa, Dobczyc, Gdowa, Niepołomic i Mogiły powinni przybyć do Wieliczki nie później niż 20 sierpnia. Łączna liczba uwięzionych getcie w tym okresie nie jest znana, mogło być to 8–9 tys. osób lub więcej[1.10]. Gdy to nastąpiło, w połowie sierpnia 1942 r. Niemcy rozpoczęli ostatni etap eksterminacji wielickich Żydów. 24 sierpnia na żądanie przybyłego do Wieliczki gestapowca Wilhelma Kunde utworzono szpital. Był to pretekst, bowiem już dwa dni później 113 chorych wraz z personelem medycznym wywieziono i zamordowano w Puszczy Niepołomickiej, w lasku zwanym Kozie Górki. 27 sierpnia 1942 r., o godzinie 7 rano, zgromadzono na polach bogucickich ok. 6 tys. Żydów z Wieliczki. Ok. 5 tys. spośród nich wywieziono do obozu zagłady w Bełżcu, 500 osób – do obozu pracy przymusowej w Stalowej Woli, a 200 – do obozu w Płaszowie. Pozostali zostali zabrani do Puszczy Niepołomickiej i rozstrzelani. Po wysiedleniu jeszcze przez jakiś czas trwało wyłapywanie i rozstrzeliwanie ukrywających się Żydów oraz grabienie żydowskiego majątku. Wiele rodzin żydowskich uratowało się jednak dzięki pomocy Polaków. Przeżyli m.in. Ryszard Hawlicki (Oskar Hass), Cesia Sobel i państwo Sznurowie. Metryki ze zmienionym nazwiskiem wypisywał im Wojciech Kowalski i ks. Michał Kania.

W marcu i kwietniu 1944 r. Niemcy założyli na terenie kopalni soli w parku św. Kingi obóz pracy przymusowej dla Żydów, do którego przywieźli ok. 1700 osób. Miały one pracować w podziemnej fabryce przy produkcji samolotów wojskowych. W obliczu postępującej ofensywy radzieckiej fabrykę zdemontowano, a Żydów wywieziono do zakładów przemysłu zbrojeniowego w Litomierzycach (Czechy) i w okolicach Linzu (Austria).

Po wojnie wrócili do Wieliczki bardzo nieliczni ocaleni z Zagłady. Społeczność nie przetrwała jednak, a ostatnia przedstawicielka społeczności żydowskiej pochodząca z rodziny Sznurów wyemigrowała do Stanów Zjednoczonych.

Nota bibliograficzna

• Wieliczka, [w:] The Encyclopedia of Jewish Life before and during the Holocaust, red. Sh. Spector, G. Wigoder, t. 3, New York 2001, s. 1442.
• Wieliczka, [w:] Słownik Geograficzny Królestwa Polskiego i innych krajów słowiańskich, t. 13, red. B. Chlebowski, Warszawa 1893, s. 320.
• Witkowski S., Żydzi na ziemiach polskich w średniowieczu. Z uwzględnieniem Śląska i Pomorza Gdańskiego, Olkusz 2007.
• Wojas Z., Wieliczka od połowy XVII wieku do roku 1772, [w:] Wieliczka: dzieje miasta (do 1980), red. S. Gawęda, A. Jodłowski, J. Piotrowicz, Kraków 1990.
• Zacny F., Żydzi w dziejach miasta i saliny wielickiej (do 1914 roku), [w:] Studia i materiały do dziejów żup solnych w Polsce, t. 20, Wieliczka 1997. 
• Żydzi Wieliczki i Klasna 1872–2012. Teksty i fotografie, oprac. U. Żyznowska, A. Krzeczkowska, Siercza 2012.