Najstarsze wzmianki o Żydach włodawskich pochodzą z 1531 r., a dotyczą ich udziału w jarmarkach lubelskich[1.1]; choć można przypuszczać, że pierwsi osadnicy żydowscy pojawili się na tych terenach znacznie wcześniej. W okresie Żydzi zajmowali się głównie produkcją leśną, handlem, a także spławianiem towarów Bugiem. Natomiast pod koniec XVI w. włodawscy Żydzi zajmowali się głównie handlem i rzemiosłem – mieszkało tu wówczas 4 rzeźników, 3 krawców, 2 złotników, 2 piekarzy, 2 kuśnierzy i 2 cyrulików.

W 1623 r. zapadła rezolucja Rady Litewskiej, na podstawie której gmina żydowska we Włodawie została podporządkowana gminie w Brześciu Litewskim. Z czasem gmina we Włodawie się usamodzielniła, tworząc odrębny kahał. Dzielnica żydowska rozwijała się w południowo-zachodniej części miasta, a stojący na rynku budynek ratusza otoczony był drewnianymi kramami należącymi do żydowskich kupców.

W 1648 r., w czasie powstania Chmielnickiego, zginęło tu kilka tysięcy Żydów – zarówno miejscowych, jak też pochodzących z okolicznych miejscowości, którzy schronili się w mieście przed oddziałami Kozaków i Tatarów. Po pogromie społeczność żydowska odrodziła się korzystając z licznych przywilejów. W 1684 r. Rafał Leszczyński,  ówczesny właściciel Włodawy, nadał Żydom przywilej na odbudowanie żydowskiej dzielnicy miasta (synagoga, szkoła, jatki rzeźnicze). Pod koniec XVII w. Włodawa liczyła ok. 1200 mieszkańców. Wśród stojących tu 197 domów – 89 należało do Żydów.

W latach 1764–1774 na miejscu dawnej bożnicy wybudowano nową, istniejącą do dziś bożnicę murowaną, wzniesioną prawdopodobnie częściowo ze środków rodu Czartoryskich – ówczesnych właścicieli miasta. Istnieje domniemanie, iż architektem bożnicy był Paweł Antoni Fontana – budowniczy kościoła Paulinów we Włodawie[1.2]. Był to zapewne moment powstania samodzielnej gminy żydowskiej.

W II poł. XVIII w. Żydzi włodawscy byli właścicielami 12 kamienic zajezdnych i 2 niezajezdnych oraz ponad 50 domów. Handel żydowski występował szczególnie w centrum miasta, gdzie na 45 znajdujących się w obrębie rynku sklepów – 40 należało do Żydów. Pochodzący z 1786 r. inwentarz obiektów należących do gminy wykazywał istnienie murowanej bożnicy z drewnianym przyszkółkiem, przyszkółka murowanego, cmentarza żydowskiego, szpitala, łaźni, domu rabina i browaru. W kolejnych latach jednak, m.in. na skutek rozbiorów i ustanowienia na Bugu granicy pomiędzy Austrią a Rosją, rozwój miasta uległ zahamowaniu, postępowało też ubożenie jego mieszkańców, w tym Żydów.

Pod koniec XVIII w. do Włodawy dotarły idee ruchu chasydzkiego. Jednym z pierwszych chasydzkich cadyków działających w okolicach miasta był charyzmatyczny Ohrele Karliński. Treść i forma jego nauk, podobnie jak jego sposób bycia, zjednywały mu wielu zwolenników. Ze szczególną miłością odnosił się on do rzemieślników i handlarzy, dzięki czemu jego nauki zyskiwały popularność wśród najuboższych żydowskich mieszkańców Włodawy. Poczynania cadyka wzbudzały niepokój wśród kierownictwa tutejszej gminy, które wkrótce zaczęło podejmować różnego rodzaju działania skierowane przeciwko chasydom. W 1800 r. wydano m.in. zarządzenie zabraniające im modlenia się w tutejszej synagodze. Dalszy wzrost liczby zwolenników chasydyzmu we Włodawie spowodował jednak cofnięcie zakazu i ogłoszenie statutu zezwalającego każdemu na modlenie się zgodnie z własnym upodobaniem[1.3]. W okresie tym doszło do wykształcenia się różnych grup chasydzkich. Grupa zwolenników cadyka Mendele z Kocka jako pierwsza we Włodawie zorganizowała własną bożnicę, po niej zaś powstały bożnice chasydów ostrowieckich, radzyńskich, kazimierskich, turzyskich i lubartowskich. We Włodawie działały też grupy chasydów husiatyńskich, bojanowskich, czortkowskich czy sadogórskich, nie posiadające własnych bożnic. Na początku XX w., we Włodawie i okolicznych miejscowościach działało już kilkanaście zróżnicowanych liczebnie i ideowo grup chasydzkich, wśród których największą rolę odgrywali chasydzi sokołowscy, kocko-łukowscy i parczewsko-międzyrzeccy. Chasydzi stali się w końcu grupą większościową i przejęli wiodącą rolę w gminie włodawskiej[1.4]. Ok. 1835 r. w mieście pojawili się pierwsi zwolennicy haskali.

W okresie 1815–1816 miały miejsce dwa procesy sądowe przeciwko Żydom w związku z oskarżeniami o dokonanie mordu rytualnego. W obu zapadły wyroki uniewinniające.

W latach 20. XIX w. Żydzi zaczęli wyraźnie przodować w strukturze demograficznej miasta. W 1820 r. wśród 3298 mieszkańców było 59,5% Żydów. Gdy Włodawa znajdowała się pod zaborem rosyjskim, ze względu na przygraniczny charakter miasta, władze carskie wprowadziły zakaz osiedlania się we Włodawie Żydów z innych miejscowości (1832–1862). Pomimo to, w 1857 r. żyło tu 4304 Żydów na ogólną liczbę 9293 mieszkańców[1.5]. Pod koniec XIX w. Żydzi stanowili ok. 66% włodawian. Stan liczebny tutejszej gminy utrzymywał się na stałym poziomie również w okresie międzywojennym, kiedy wedle danych z 1921 r. we Włodawie żyło 4196 Żydów, stanowiąc 67% ogółu mieszkańców. Jednakże w późniejszych latach udział Żydów w demograficznej strukturze miasta malał stopniowo, a w przededniu II wojny światowej, we Włodawie mieszkało 5650 Żydów, którzy stanowili 60,7% ogółu mieszkańców.

W 1902 r. z inicjatywy Berla Rotenberga powstał miejscowy oddział partii religijnych syjonistów „Mizrachi”. W 1904 r. założono pierwszy żydowski bank we Włodawie – „Dom Bankowy” Matisa Holcmana. W 1905 r. wybuchł strajk robotniczy, zorganizowany m. in. przez Bund. W 1908 r. powołano drugi żydowski bank we Włodawie, noszący nazwę „Wzajemny Kredyt”. W 1914 r. nastąpiło zawarcie umowy pomiędzy magistratem włodawskim a Eliezerem Barnholcem na wykonanie we Włodawie oświetlenia elektrycznego.

W latach 1915–1916 burmistrzem był Żyd Lejba Lichtenberga. Z jego inicjatywy naprawiono wojenne uszkodzenia budynków kompleksu synagogalnego. W 1917 r. we Włodawie powołano lokalny oddział ortodoksyjnej partii żydowskiej Aguda. W tym roku powstało też pierwsze żydowskie koło dramatyczne.

W okresie międzywojennym włodawska gmina, licząca ok. 7 tys. osób, skupiała Żydów z terenu miasta i sąsiednich gmin wiejskich. Na jej czele stał ośmioosobowy Zarząd oraz rabin. Ostatnim rabinem Włodawy przed II wojną światową był Mendele Morgensztern. Do gminy należały wówczas dwie murowane synagogi, domy modlitwy, dom kahalny, mykwa i trzy cmentarze (w tym dwa wówczas już nieczynne)[1.6]. We Włodawie działało także wiele chederów oraz utrzymywana przez gminę szkoła Talmud-Tora, do której uczęszczali chłopcy z najuboższych rodzin. W 1924 r. z inicjatywy rabina Judy Arie Perłowa ruszyła wyższa szkoła religijna (jesziwa). Żydzi włodawscy zamieszkiwali przede wszystkim centrum miasta, tj. rynek i jego okolice, a także ulice położone w zachodniej części miasta: Wyrykowską (dziś ul. 1000-lecia), Solną (dziś Czerwonego Krzyża), Okunińską, Furmańską, Kotlarską, Kozią (dziś Hołoda), Błotną (dziś nieistniejąca), aż do ul. Chełmskiej. Zajmowali się wówczas głównie rzemiosłem i handlem.

W 1922 r. powstał Związek Zawodowy, zrzeszający żydowskich robotników różnych branż oraz oddział żydowskiej organizacji skautingowej „Ha-Szomer ha-Dati”. W 1923 r. zorganizowano klub sportowy „Makabi”. W 1924 r. uformował się oddział partii Poalej Syjon – Lewica. W 1927 r. Jehoszua Erlich stworzył oddział Towarzystwa Ochrony Zdrowia. W 1939 r. Włodawę zamieszkiwało 5650 Żydów.

W okresie drugiej wojny światowej, pierwsze wejście Niemców do miasta nastąpiło 16 września 1939 roku. W kilka dni później Niemcy zamknęli w synagodze część żydowskiej ludności miasta. Żydzi byli tam przetrzymywani przez 48 godzin bez jedzenia i picia oraz ostrzeliwani przez okna. 25 września 1939 r. wojska niemieckie opuściły jednak Włodawę. Na kilka dni do miasta wkroczyły wojska polskie z Samodzielnej Grupy Operacyjnej „Polesie” gen. Franciszka Kleeberga, a następnie okupujące wschód Polski wojska radzieckie. 14 października 1939 r. Sowieci opuścili Włodawę. Wraz z nimi uszła z miasta grupa Żydów włodawskich. Do Włodawy ponownie wkroczyły wojska niemieckie.

W listopadzie 1939 r. Żydzi z terenu dystryktu lubelskiego (w tym włodawscy) jako pierwsi w Generalnym Gubernatorstwie zobowiązani zostali do noszenia na ubraniach specjalnych znaków w kształcie żółtej gwiazdy. Niebawem oznaka ta została zastąpiona białą opaską z niebieską Gwiazdą Dawida. Zimą z 1939 na 1940 rok nastąpiło rozstrzelanie przez Niemców wielu polskich jeńców wojennych pochodzenia żydowskiego w lesie, położonym pomiędzy stacjami kolejowymi Bug Włodawski i Sobibór. W styczniu 1940 r. utworzono getto, zlokalizowane pomiędzy ulicami: Wyrykowską, Okunińską i Furmańską. Zamknięto w nim ponad 5,5 tys. Żydów z Włodawy i okolic. Jeszcze przed zamknięciem getta wielu Żydów włodawskich zbiegło do walczących w okolicznych lasach oddziałów partyzanckich. W późniejszym okresie przywieziono do getta dodatkowo ok. 800 Żydów z Krakowa i Mielca oraz ok. 1 tys. Żydów z Wiednia. Uwięzieni zatrudniani byli przez okupanta m.in. przy osuszaniu tzw. krowiego bagna i stawu włodawskiego oraz przy regulacji rzek Tarasienki i Włodawki. Wielu mieszkańców getta zginęło na skutek chorób oraz wycieńczenia i niedożywienia[1.1.2].

Wczesną wiosną 1942 r. Niemcy zmusili grupę Żydów z włodawskiego getta do prac przy budowie niemieckiego obozu natychmiastowej zagłady w Sobiborze. 1–2 maja 1942 r., w czasie święta Szawuot, Niemcy zorganizowali łapankę, w wyniku której około 2 tys. Żydów wywieziono do niemieckiego obozu zagłady w Sobiborze. Był to początek zorganizowanej zagłady Żydów włodawskich. W pierwszą sobotę lipca 1942 r. przeprowadzono drugą akcję eksterminacyjną, w wyniku której do niemieckiego obozu zagłady w Sobiborze Niemcy wywieźli około 1,5 tys. Żydów, w tym wiele dzieci wraz z ostatnim rabinem włodawskim Mendele Morgenszternem. W październiku 1942 r. nastąpiła największa z dotychczasowych, tzw. „wielka akcja”. W jej wyniku Niemcy wywieźli do Sobiboru większość Żydów z Włodawy. Pomimo to, Włodawa znalazła się w wydanym 28 października 1942 r. rozporządzeniu ministra bezpieczeństwa Generalnego Gubernatorstwa o wydzieleniu w dystrykcie lubelskim ośmiu miejscowości, w których mogą zamieszkiwać Żydzi. 6 listopada 1942 r. nastąpiła czwarta akcja eksterminacyjna, podczas której do Sobiboru trafili niemal wszyscy więźniowie włodawskiego getta. Jego istnienie zakończyło się ostatecznie 1–3 maja 1943 r., po sformowaniu ostatniego transportu, złożonego ze wszystkich schwytanych w okolicach miasta żydowskich uciekinierów oraz tych, którzy ujawnili się dobrowolnie w nadziei na łaskę darowania życia. Po tej tzw. „akcji likwidacyjnej” Włodawa stała się Judenrein („wolna od Żydów”).

W lipcu i sierpniu 1943 r. miała miejsce likwidacja niemieckiego obozu pracy przymusowej w Adampolu (miejscowość położona 7 km na zachód od Włodawy). Dokonała się poprzez rozstrzelanie przez Niemców prawie 690 przetrzymywanych tam Żydów. 14 października 1943 r. wybuchło powstanie więźniów w niemieckim obozie zagłady w Sobiborze, zakończone ucieczką kilkuset Żydów. W efekcie rewolty Niemcy zlikwidowali i ten obóz.

Społeczność żydowska odrodziła się krótkotrwale w okresie powojennym. W grudniu 1944 r. do Polskiej Partii Robotniczej (PPR) we Włodawie należało 34 Żydów (stanowiąc 5% wszystkich członków); Polaków – 221 (27 %,) Ukraińców – 518 (68 %). W 1945 r. mieszkało tu już 143 Żydów; w maju tego roku do miejscowej PPR należało 38 Żydów (3% wszystkich członków), podczas gdy Polaków – 502 (44%), a Ukraińców – 604 (53%). W 1946 r. w mieście zostało już tylko 40 Żydów, ale w lipcu tego roku utworzono jeszcze Żydowskie Stowarzyszenie Religijne oraz Komitet Żydowski[1.7]

Nota bibliograficzna

  • Chasydzi włodawscy – przedwojenni mieszkańcy Włodawy, Wystawy stałe Muzeum Pojezierza Łęczyńsko-Włodawskiego [online] http://www.muzeum.wlodawa.metronet.pl/m_stale_8.html [dostęp: 28.12.2014].
  • Trzciński A., Śladami zabytków kultury żydowskiej na Lubelszczyźnie, Lublin 1990.
  • Wlodawa, [w:] The Encyclopedia of Jewish Life Before and During the Holocaust, t. 3, red. S. Spector, G. Wigoder, New York 2001, s. 1453.
  • Wojczuk I., Bóżnica Włodawska, „Zeszyty Muzealne” 1999, t. V.
  • Yisker-bukh tsu Vlodave, red. Sh. Kanc, Tel Aviv 1974.
Drukuj
Przypisy
  • [1.1] Wojczuk I., Bóżnica Włodawska, „Zeszyty Muzealne” 1999, t. V, s. 9.
  • [1.2] Trzciński A., Śladami zabytków kultury żydowskiej na Lubelszczyźnie, Lublin 1990, s. 20.
  • [1.3] Za: Chasydzi włodawscy – przedwojenni mieszkańcy Włodawy, Wystawy stałe Muzeum Pojezierza Łęczyńsko-Włodawskiego [online] http://www.muzeum.wlodawa.metronet.pl/m_stale_8.html [dostęp: 28.12.2014].
  • [1.4] Za: Chasydzi włodawscy – przedwojenni mieszkańcy Włodawy, Wystawy stałe Muzeum Pojezierza Łęczyńsko-Włodawskiego [online] http://www.muzeum.wlodawa.metronet.pl/m_stale_8.html [dostęp: 28.12.2014].
  • [1.5] Trzciński A., Śladami zabytków kultury żydowskiej na Lubelszczyźnie, Lublin 1990, s. 21.
  • [1.6] Trzciński A., Śladami zabytków kultury żydowskiej na Lubelszczyźnie, Lublin 1990, s. 20.
  • [1.1.2] Trzciński A., Śladami zabytków kultury żydowskiej na Lubelszczyźnie, Lublin 1990, s. 20.
  • [1.7] W artykule wykorzystano kalendarium opracowane przez Krzysztofa Skwirowskiego i Piotra Borysiuka z Muzeum Pojezierza Łęczyńsko-Włodawskiego we Włodawie.