Pierwsze wzmianki o Żydach w Wąwolnicy pochodzą z 1771 roku. W tym czasie w mieście były już cztery domy żydowskie (obok 40 chrześcijańskich), co pozwala przypuszczać, iż ludność wyznania mojżeszowego zaczęła osiedlać się w mieście nieco wcześniej, pomimo obowiązującego zakazu. Wąwolnicka społeczność żydowska szybko rozwijała się, zarówno pod względem ekonomicznym, jak i demograficznym, nie wiadomo jednak dokładnie kiedy powstał tutejszy kahał.

Prawdopodobnie pod koniec XVIII lub na początku XIX w. wybudowano tu synagogę, zaś w pierwszych latach XIX stulecia założono kirkut. Źródłem dochodów wąwolnickich Żydów był przede wszystkim handel produktami rolnymi, a także rzemiosło[1.1]. Na początku XX w. w osadzie działało kilka żydowskich sklepów, mieszczących się głównie przy rynku, a także warsztaty rzemieślnicze. Żydowscy przedsiębiorcy byli też właścicielami dwóch młynów.

W dwudziestoleciu międzywojennym, m.in. ze względu na pogłębiający się kryzys, sytuacja ekonomiczna społeczności żydowskiej w Wąwolnicy stopniowo pogarszała się. Wskutek pożaru, jaki miał miejsce w 1927 r., ponad 200 osób, w tym głównie Żydów, zostało bez dachu nad głową. Mimo trudnych warunków życia w mieście rozwijało się życie polityczne – działało tu kilka partii, wśród których znacznym poparciem cieszyły się organizacje o profilu syjonistycznym. Choć początkowo w Wąwolnicy dominowały wpływy ortodoksów, w okresie międzywojennym kontrolę nad gminnymi instytucjami przejęli syjoniści, podczas gdy Aguda rozwijała aktywność na polu działalności charytatywnej i edukacyjnej[1.2]. 

W latach 20. XX w. gminie żydowskiej w Wąwolnicy podlegali także wyznawcy religii mojżeszowej z Nałęczowa. Przed wybuchem wojny pod nadzorem gminy znajdowała się bożnica, mykwa, rzeźnia rytualna, Talmud-Tora oraz kirkut. W osadzie działały też dwa prywatne domy modlitwy[1.3] oraz chedery, choć dzieci żydowskie uczęszczały także do miejscowej szkoły powszechnej, stanowiąc około 1/5 uczniów tej placówki[1.4].

Po wybuchu wojny i nastaniu we wrześniu 1939 r. okupacji niemieckiej w tej części Polski, w Wąwolnicy znalazła schronienie znaczna grupa żydowskich uchodźców z innych ośrodków. Jesienią 1939 r. mieszkało tu około 2000–2500 Żydów. Na początku 1941 r. powołano Judenrat, a w lutym 1942 r. w osadzie utworzono getto. 22 marca 1942 r. na miejscowym cmentarzu żydowskim rozstrzelano ok. 40, a – jak podają inne źródła – 72 lub nawet 120 mężczyzn, w odwecie za zamordowanie przez polskich partyzantów kierownika miejscowego Arbeitsamtu.

31 marca 1942 r., po selekcji, część osób wysłano do obozów pracy w dystrykcie lubelskim, m.in. do Poniatowej, a część trafiła do gett w Opolu Lubelskim, Kurowie i Nałęczowie. Pozostałych deportowano do niemieckiego nazistowskiego obozu zagłady w Bełżcu. Prawdopodobnie pod koniec marca 1942 r. grupa Żydów wysiedlonych z Kazimierza i Wąwolnicy trafiła w osobnym transporcie do niemieckiego nazistowskiego obozu zagłady w Sobiborze[1.5].

Spośród około 1000 przedwojennych żydowskich mieszkańców Wąwolnicy II wojnę światową i okupację niemiecką przeżyło zaledwie kilkanaście osób[1.6].

Nota bibliograficzna

• Kuwałek R., Obóz zagłady w Sobiborze w historiografii polskiej i obcej, „Zeszyty Majdanka” 2001, t. XXI, s. 126.
• Wonwolnica, [w:] The Encyclopedia of Jewish Life Before and During the Holocaust, red. S. Spector, G. Wigoder, t. 3, New York 2001, s. 1463.