Na początku XIX wieku rozrastająca się społeczność żydowska w Zambrowie nadal nie posiadała cmentarza, synagogi, mykwy czy chederu. W 1828 r. w porozumieniu ze społecznością z Pruszek zdecydowano o założeniu własnego cmentarza. Zarówno władze miejskie Zambrowa, jak i Chewra Kadisza z Jabłonki wyraziły zgodę. Plac pod nekropolię na północ od rynku, na wzgórzu w pobliżu drogi na Łomżę (obecna ulica Łomżyńska, róg Żytniej) udostępnił Lejb z Chojny. W tym samym roku wzniesiono dom przedpogrzebowy.

W 1890 roku cmentarz zapełnił się i gmina zdecydowała się powiększyć go, wykupując sąsiednią działkę. Powiększona nekropolia osiągnęła wówczas powierzchnię około 2,6 hektara.

W czasie drugiej wojny światowej cmentarz uległ zniszczeniu. Zburzono dom przedpogrzebowy, po którym nie pozostał nawet ślad. Prawdopodobnie latem 1941 r. Niemcy zaraz po zajęciu miasta przeprowadzili tu egzekucję kilku Żydów oskarżonych o współpracę z władzą sowiecką. W kolejnych latach na rozkaz Niemców znikały z cmentarza macewy, których używano, jak w wielu innych miejscowościach, do utwardzania dróg.

Po wojnie proces dewastacji był kontynuowany. W latach 60. XX w. władze miasta chciały utworzyć na tym terenie park miejski, ale plan nie został zrealizowany. Pod koniec lat 80. XX wieku cmentarz został ogrodzony. Wycięto wówczas znaczną część zarośli. Decyzją Wojewódzkiego Konserwatora Zabytków zambrowski cmentarz został wówczas wpisany do rejestru zabytków pod nr. A-372 z dn. 29.07.1988.

Wycięcie roślinności odsłoniło około 200 zachowanych nagrobków w różnym stanie. Macewy stawiane na zambrowskim cmentarzu wykonywano z głazów narzutowych, miały one oryginalne, bogate dekoracje i — jak wynika ze źródeł ikonograficznych — większość z nich była polichromowana.

W XXI wieku prowadzono na terenie cmentarza prace porządkowe oraz dokumentacyjne z inicjatywy The Matzevah Foundation i Fundacji Ochrony Dziedzictwa Żydowskiego. W prace porządkowe włączyła się również młodzież z miejscowej Bursy Szkolnej nr 1. Informacje odczytane ze 169 nagrobków umieszczono w bazie Fundacji Dokumentacji Cmentarzy Żydowskich:  https://cemetery.jewish.org.pl/list/c_62 [dostęp: 13.09.2020]. Według tego spisu najstarsza zidentyfikowana macewa, oznaczająca grób Jehudy Lejba syna Moszego Segala, pochodzi z 1829 roku.  

W 2012 r. przy wejściu na cmentarz od ulicy Łomżyńskiej została odsłonięta tablica umieszczona na granitowym kamieniu, upamiętniająca Żydów żyjących w Zambrowie od XVIII wieku do drugiej wojny światowej i zamordowanych w latach 1941–1943 w getcie oraz w niemieckim nazistowskim obozie zagłady Treblinka. Jak to Cwi Zamir (Słowik), w imieniu „Zambrower Landsmanszaft” w Izraelu, napisał w przedmowie do Sefer Zambrow:  „tylko tych kilka zatartych macew pozostałych na cmentarzu świadczy, że kiedyś tętniło tu żydowskie życie i istniało żydowskie miasto”.

Drukuj