Pierwsza pisemna wzmianka o Zelwie odnosi się do 1258 r., a dotyczy kampanii księcia Daniela Halickiego przeciwko Wojsiełkowi. W 1443 r. Kazimierz Jagiellończyk ufundował tu ponoć cerkiew, ale nie znalazło to potwierdzenia podczas badań archeologicznych. Oficjalną datą powstania miasta jest zatem 1470 r. – Michaił Nacewicz ufundował wówczas we wsi Wielka Zelwa kościół katolicki. W 1503 r. Aleksander Jagiellończyk podarował Małą Zelwę kasztelanowi trockiemu i staroście żmudzkiemu Stanisławowi Janowiczowi Kieżgajle.

W pierwszej połowie XVI w. właściciele Zelwy zmieniali się nieustannie. W latach 1550–1560 Mała Zelwa była w posiadaniu Stanisława Komorowskiego, a Wielka Zelwa – Jana Hlebowicza. W 1568 r. Wielka Zelwa znalazła się w rękach Mikołaja Krzysztofa Radziwiłła, zwanego Sierotką. Było to już wówczas, coraz częściej zwane po prostu Zelwa.

W pierwszej połowie XVII w. Zelwa należała do Sapiehów, m. in. Lwa Sapiehy. W 1616 r. składała się z rynku i trzech ulic: Dwornej, Międzyrzeckiej i Wołkowyskiej[1.1]. W 1633 r. pojawiły się dwie nowe ulice – Kuśnierska і Kościelna[1.2]. W 1785 r. powstała ul. Cerkiewna[1.3]. W inwentarzu z 1815 r. natomiast znajdujemy drogi, które nazywały się: „Nad pastwiskiem”, „Z tyłu na pastwisku”, „W tyle za ładownią i kafenhałzenem”[1.4]. Według rejestrów z lat 1830 i 1835 miasteczko składało się z rynku i 10 ulic. W spisie ludności z 1897 r. pojawiają się jeszcze trzy kolejne ulice: Malinowa, Dworcowa і Ogrodowa[1.5].

W 1616 r. w Zelwie było 68 zagospodarowanych działek, na których żyły 103 rodziny. W 1633 r. ilość gospodarstw wzrosła prawie dwukrotnie – do 110, natomiast liczba rodzin zwiększyła się do 125. Inwentarze z przywołanych lat informują, że w Zelwie istniało 17 karczm, dwa młyny, browar i kuźnia. W 1690 r. miasteczko liczyło 90 „dworów”.

Od 1721 r. właściciel Zelwy Antoni Kazimierz Sapieha organizował jarmarki, na podstawie przywileju nadanego przez Augusta II. Zjeżdżało się na nie 3–4 tys. handlarzy z Polski, Litwy, Ukrainy, Prus i Rosji. Ponoć w drugiej połowie XVIII w. jarmark był największym tego typu wydarzeniem w Europie Środkowo-Wschodniej, zaraz po targach w Lipsku. Szczyt powodzenia handlowego Zelwy przypadł na pierwszą połowę XIX w., kiedy stała się największym punktem handlowym na terytorium byłego już wtedy Wielkiego Księstwa Litewskiego. Słynęła przede wszystkim ze sprzedaży koni.

W 1749 r. Gabriel Szmidt ufundował kolegium pijarskie, w którym wykładano łacinę, retorykę i poetykę oraz inne przedmioty. W 1790 r., na mocy dekretu trybunalskiego, pijarzy zostali wygnani, a ich szkołę w krótkim czasie zamknięto.

Po trzecim rozbiorze Polski Zelwa weszła w skład Imperium Rosyjskiego. Pod koniec XVIII w. w miasteczku było 147 gospodarstw, a w 1809 r. – 143. Spis z 1815 r. podaje informacje o istnieniu w Zelwie synagogi, dwóch szpitali, które należały do kościoła katolickiego i społeczności żydowskiej oraz szkoły i biblioteki przy kościele, a także żydowskiej szkoły modlitwy (domu modlitwy). W 1829 r. w Zelwie było 161 gospodarstw i 1103 mieszkańców, w tym 276 chrześcijan (159 mężczyzn i 117 kobiet) oraz 827 Żydów (452 mężczyzn i 375 kobiet).

W 1831 r. władze rosyjskie skonfiskowały Zelwę Sapiehom za udział w powstaniu listopadowym. W 1832 r. było tu 175 gospodarstw. W 1857 r. liczba domów zwiększyła się do 240, a liczba ludności – do 1950 osób. Według spisu z 1897 r. w Zelwie było 2802 mieszkańców (1441 kobiet i 1361 mężczyzn), ale faktycznie mieszkało tu 2852 osób (1404 mężczyzn i 1448 kobiet). Według przynależności stanowej mieszkańcy dzielili się na chłopów (891) i osoby pochodzenia innego, niż chłopskie, głównie mieszczan (1823). Jak widać, w XIX w. populacja Zelwy wzrosła ponad dwuipółkrotnie. Zdecydowaną większość ludności stanowili Żydzi.

Mieszkańcy zajmowali się rolnictwem, rzemiosłem i handlem. Rolnictwem w zdecydowanej większości zajmowali się chrześcijanie. Żydzi natomiast przodowali w rzemiośle (głównie krawiectwo i szewstwo) i handlu. Prowadzili karczmy, pracowali też na poczcie. Potencjał przemysłowy Zelwy pod koniec XIX w. stanowiły: fabryka smarów do kół, manufaktura szkła, wytwórnia świeczek, wytwórnia miodu, winiarnie, browary oraz garbarnia Arona Lewińskiego. W 1881 r. w Zelwie było 40 sklepów, 20 karczm i 8 zajazdów, winiarnia, garbarnia, 2 wytwórnie miodu, 2 browary i poczta.

Od początku XIX w. działała szkoła katolicka i biblioteka przykościelna. W 1860 r. otwarto dwie szkoły ludowe, męską i żeńską, w których uczyły się dzieci chłopów i mieszczan wyznania chrześcijańskiego. Dla dzieci żydowskich szkoła miejska powstała dopiero w 1904 roku.

W 1886 r. przez miasto przeszła linia kolejowa Baranowicze – Białystok. Kolej stała się kluczowym czynnikiem rozwoju gospodarczego miasteczka.

Po I wojnie światowej i wojnie polsko-sowieckiej Zelwa weszła w skład państwa polskiego. Stanowiła centrum gminy w powiecie wołkowyskim województwa białostockiego. Miasteczko liczyło wówczas 5282 mieszkańców, w tym 2578 Białorusinów, 1156 Polaków i 1344 Żydów. W 1927 r. władze polskie nadały Zelwie status miasta, który został unieważniony w 1931 roku. W okresie międzywojnia istniały publiczne szkoły polskie i szkoła żydowska. Funkcjonowała klinika, finansowana przez powiat wołkowyski.

W wyniku inwazji Armii Czerwonej na wschodnią Polskę Zelwa znalazła się na terytoriach anektowanych przez ZSRR. 15 stycznia 1940 r. otrzymała status miasta w obwodzie baranowickim.

W okresie od 1 lipca 1941 r. do 12 lipca 1944 r. Zelwa znajdowała się pod okupacją niemiecką. Zginęło wówczas 6049 osób. 20 września 1944 r. miasto zostało zyskało status centrum rejonowego w obwodzie grodzieńskim Białoruskiej Socjalistycznej Republiki Radzieckiej. Po 1945 r. znalazło się na wschód od nowych granic Polski.

Bibliografia

• Sławuty zielwienski kraj, red. D. Ałaszkiewicz, Lida 2004.
• Wajcieszyk H., Z historyi miasteczka Zelwy (20–30 hh. XX st.), [w:] Szlach w nawuku, Hrodna 2011.