Akt lokacyjny miasta z 1637 r. zabraniał Żydom osiedlania się w Zdunach. W 1704 r. w Zdunach mieszkały jednak 4 rodziny żydowskie, które musiały płacić roczny podatek w wysokości 1 dukata. W 1765 r. w mieście było 45 Żydów, którzy z kolei płacili pogłówne w wysokości 98 guldenów[1.1].

W 1793 r., kiedy miasto zostało wcielone do Prus,  mieszkało tu 186 wyznawców judaizmu, którzy stanowili wtedy 5,34% całej ludności. W 1816 r. było ich około 200, w 1840 r. – 210. Liczba Żydów w Zdunach zaczęła spadać w II połowie XIX w.: od 92 w 1871 r. do 28 w 1911 roku. Zduńska synagoga, zachowana do dziś, a zbudowana na początku XIX w., jest opisywana przez Heppnera i Herzberga jako bardzo prosty budynek, z dachem z papy, mający 25 miejsc siedzących dla mężczyzn i małą galerię dla kobiet[1.2].

W 1832 r. naturalizowano (t.j. nadano im pełnię praw obywatelskich) w Zdunach 32 Żydów[1.1.2]. W latach 1826–1834 rabinem był Mordechaj Michael Jafe, który korespondował ze sławnym rabinem Akibą Egerem[1.3]. Tutejsi Żydzi wnosili opłaty na rzecz szkoły ewangelickiej i wchodzili w skład jej zarządu. W 1862 r. byli to Wolff Romann i Simon Nathan[1.4].

Do końca XVIII w. wożono tutejszych zmarłych na cmentarz żydowski w Krotoszynie. Następnie zbudowano cmentarz żydowski, położony w odległości ok. 2 kilometrów od miasteczka. Najstarszy odcyfrowany nagrobek pochodził z 1820 (5581) roku. Na cmentarzu spoczął m. in. zmarły w 1824 r. uczony talmudysta rabin Jonathan ben Jizchak Halevi[1.5].

W wojnach toczonych przez Prusy w latach 1866 i 1871–1872 walczył jeszcze Karl Lemberg, mieszkaniec Zdun[1.6]. W zarządzie miejskim zasiadali od 1862 r. Libas i Romann, w latach 1892–1899 – doktor medycyny Jaffe, od r. 1902 – Heinrich Nathan. Ten ostatni wraz z żoną, z domu Kreissmann, pochodzącą z Kórnika, mieli być ostatnimi Żydami w Zdunach. Jednak polskie źródła podają, że w 1909 r. w Zdunach mieszkało jeszcze 43 Żydów, stanowiąc 1,32% całej populacji[1.7].

Społeczność przestała istnieć po pierwszej wojnie światowej. Pozostał po niej gmach synagogi (przez ostatnie lata wykorzystywany jako kino) oraz zdewastowany cmentarz, na którym do dziś zachowały się jedynie fragmenty nagrobków z inskrypcjami w języku niemieckim i hebrajskim[1.8].

Nota bibliograficzna

  • Heppner A., Herzberg I., Aus Vergangenheit und Gegenwart der Juden und der jued. Gemeinden in den Posener Landen; nach gedruckten und ungedruckten Quellen, Koschmin-Bromberg 1909, ss. 1021–1022.
  • Palacz T., Matyaszczyk D.,, Katalog cmentarzy żydowskich w Wielkopolsce [w:] Miejsca i obiekty kultu w Wielkopolsce: prahistoryczne, chrześcijańskie i judaistyczne, red. D. Matyaszczyk, A. Zielińska-Nowicka, Poznań 1996.
Drukuj
Przypisy
  • [1.1] Heppner A., Herzberg I., Aus Vergangenheit und Gegenwart der Juden und der jued. Gemeinden in den Posener Landen; nach gedruckten und ungedruckten Quellen, Koschmin – Bromberg 1909, s. 1020.
  • [1.2] Heppner A., Herzberg I., Aus Vergangenheit und Gegenwart der Juden und der jued. Gemeinden in den Posener Landen; nach gedruckten und ungedruckten Quellen, Koschmin – Bromberg 1909, s. 1021.
  • [1.1.2] Heppner A., Herzberg I., Aus Vergangenheit und Gegenwart der Juden und der jued. Gemeinden in den Posener Landen; nach gedruckten und ungedruckten Quellen, Koschmin – Bromberg 1909, s. 1021.
  • [1.3] Heppner A., Herzberg I., Aus Vergangenheit und Gegenwart der Juden und der jued. Gemeinden in den Posener Landen; nach gedruckten und ungedruckten Quellen, Koschmin – Bromberg 1909, s. 1022.
  • [1.4] Heppner A., Herzberg I., Aus Vergangenheit und Gegenwart der Juden und der jued. Gemeinden in den Posener Landen; nach gedruckten und ungedruckten Quellen, Koschmin – Bromberg 1909, s. 1021.
  • [1.5] Heppner A., Herzberg I., Aus Vergangenheit und Gegenwart der Juden und der jued. Gemeinden in den Posener Landen; nach gedruckten und ungedruckten Quellen, Koschmin – Bromberg 1909, ss. 1021–1022.
  • [1.6] Heppner A., Herzberg I., Aus Vergangenheit und Gegenwart der Juden und der jued. Gemeinden in den Posener Landen; nach gedruckten und ungedruckten Quellen, Koschmin – Bromberg 1909, s. 1022.
  • [1.7] Palacz T., Matyaszczyk D.,, Katalog cmentarzy żydowskich w Wielkopolsce [w:] Miejsca i obiekty kultu w Wielkopolsce: prahistoryczne, chrześcijańskie i judaistyczne, red. D. Matyaszczyk, A. Zielińska-Nowicka, Poznań 1996, s. 178.
  • [1.8] Zduny, Kirkuty – cmentarze żydowskie w Polsce [online] http://www.kirkuty.xip.pl/zduny.htm [dostęp: 29.11.2014].