Nie wiadomo dokładnie, kiedy w Zwierzyńcu zaczęli osiedlać się Żydzi, jednakże można przypuszczać, iż pierwsi żydowscy osadnicy pojawili się tu już u schyłku XVI wieku. Wiadomo iż w XVI i XVII w. pojedyncze osoby i rodziny wyznania mojżeszowego dzierżawiły od ordynatów Zamoyskich młyny i karczmy w Zwierzyńcu oraz w pobliskiej wsi Rudka. W zachowanych dokumentach z lat 1639 i 1690 pojawia się m.in. nazwisko żydowskiej rodziny Markowiczów, utrzymujących się z dzierżawienia młyna w Rudce k. Zwierzyńca oraz z arendowania karczm.

W XIX w., wraz z rozwojem lokalnego przemysłu, w Zwierzyńcu i Rudce zaczęło osiedlać się coraz więcej rodzin żydowskich. Podobnie jak w innych miejscowościach tutejsi Żydzi zajmowali się głównie handlem i rzemiosłem, a także świadczeniem usług finansowych.

Na początku XX w. działało tu m.in. kilka żydowskich zakładów krawieckich, prowadzonych przez rodzinę Leflerów i Szmula Litwaka, zakłady obuwnicze i czapnicze, a także liczne sklepy z żywnością. Trzej bracia Wagnerowie: Dawid, Srul i Berko, prowadzili w Rudce zakład wyrabiający i sprzedający czapki, sklep spożywczy oraz dom noclegowy.

Początkowo tutejsi wyznawcy religii mojżeszowej podlegali kahałowi w Szczebrzeszynie, na tamtejszym kirkucie chowano też zmarłych wyznania mojżeszowego pochodzących ze Zwierzyńca i Rudki.

Pod koniec XIX w. zbudowano w Zwierzyńcu synagogę. Samodzielna gmina wyznaniowa powstała jednak dopiero w okresie międzywojennym. Także kirkut założono w osadzie dopiero w 1928 r., na gruncie zakupionym od Jana Grony[1.1].

W 1929 r. rabinem zwierzynieckiej gminy był Szaja Grynberg, funkcję szamesa pełnił Icek Krigszer, rzezakiem był zaś Szmul Ber Nordman[1.2]. Na początku latach 30. pod zarządem gminy znajdowała się synagoga, dom modlitwy, mykwa, cmentarz i rzeźnia, a także szkoła religijna Talmud-Tora, w której uczyły się uboższe dzieci[1.3]. W tym samym okresie społeczność żydowska w Zwierzyńcu stanowiła ok. 25% populacji miasta. Większość żydowskich mieszkańców osady zajmowała się handlem. Działał tu m.in. duży sklep obuwniczy prowadzony przez Szlomo Holcberga, wiele sklepów spożywczych, a także liczne zakłady usługowe, m.in. krawieckie i szewskie. Działał także tartak, którego właścicielem był bogaty kupiec Jurfest.

Po zajęciu Zwierzyńca przez Niemców we wrześniu 1939 r., Żydzi podlegający nakazowi pracy przymusowej, byli wykorzystywani przy budowie dróg. Począwszy od 1939 r., na miejscowym kirkucie oraz w pobliskim lesie boreckim odbywały się egzekucje. We wrześniu 1942 r. do obozu zagłady w Bełżcu skierowano pierwszy, liczący ok. 52 osoby transport Żydów ze Zwierzyńca i Rudki, a także z okolicznych miejscowości. 21 października 1942 r. rozpoczęła się masowa eksterminacja miejscowej ludności żydowskiej ze Zwierzyńca. Część osób została zastrzelona na miejscu, pozostałych przepędzono do stacji kolejowej w Szczebrzeszynie, skąd, wraz z Żydami szczebrzeskimi, zostali wysłani do niemieckiego nazistowskiego ośrodka zagłady w Bełżcu[1.4].

Bibliografia

• Bohdanowicz S., Likwidacja Żydów ze Zwierzyńca, [w:] Materiały do dziejów Zamojszczyzny w latach wojny 1939–1944, red. Z. Klukowski, t. 2: Zamojszczyzna w walce z Niemcami, Zamość 1946, ss. 77–86.
• Trzciński A., Śladami zabytków kultury żydowskiej na Lubelszczyźnie, Lublin 1990.