Cukrownia w Dobrzelinie – w 1850 r. właściciel dóbr Dobrzelin koło Żychlina Władysław Łu­bieński przy pomocy mechanika Leuka z Warszawy uruchomił cukrownię, która produkować miała cukier z buraków „metodą maceracyi”. Tego typu produk­cja nie zdała egzaminu i już w 1851 r. cukrownia została przebudowana i za­opatrzona częściowo w nowy sprzęt tech­niczny, który przedstawiał się wówczas następująco: „1 machina parowa o sile 16 koni, podwójna tarka, 4 prasy hy­drauliczne, 3 kotły defekacyjne, 1 przesyłacz soku, 4 kotły do zgęszczania i gotowania, 1 vacuum, młyn do kości i in­ne potrzebne przyrządy. Wszystko częś­cią z krajowych, częścią z zagranicznych fabryk” (RGK, t. XXII, s. 112). Cukrow­nia zdolna była przerobić rocznie ok. 40 000 korcy buraków. W 1850/1851 r. przerobiono jednak tylko 9000, a w 1851/1852 r. – 25 000 korcy. Wydajność cukru z buraków wynosiła 6,5%. Buraki pochodziły częściowo z własnej uprawy dóbr, częściowo zaś nabywano je w oko­licznych majątkach. Cukier po wypro­dukowaniu sprzedawany był do rafinerii w Hermanowie i Guzowie. W okresie kampanii cukrowniczej zatrudniano 150, a w pozostałych miesiącach 45 osób. Wartość cukrowni oceniana była na 70 000 rubli. Od 1866 r. cukrownia stała się własnością spółki, a od 1874 r. utwo­rzone zostało „Dobrzelińskie Towarzy­stwo Fabryki Cukru”, na czele którego stał znany finansista warszawski J. G. Bloch. Od tego momentu rozpoczęła się rozbudowa cukrowni (SG, t. II, s. 185). W 1880 r. cukrownia zatrudniała 584 ro­botników, a wartość rocznej produkcji oceniana była na 495 tys. rubli (SG, t. IV, s. 961). Była to więc po Ostro­wach i Żychlinie („Walentynowie”) trze­cia co do produkcji cukrownia w powiecie kutnowskim. W 1905 r. cukrownia sta­nowiła własność „Towarzystwa Akcyj­nego Fabryki Cukru i Rafinerii”, które­go prezesem zarządu był Henryk Bloch. Kapitał zakładowy wynosił 600 000 rubli. Zatrudniano 250–500 robotników. Obrót roczny wynosił ok. 1 miliona rubli (Je­ziorański, nr 2053). Była to wówczas po Ostrowach druga co do wielkości pro­dukcji cukrownia w powiecie kutnow­skim (Preyer, s. 205).

Również w okresie międzywojennym Dobrzelin zaliczano do dużych cukrow­ni. Początkowo zajmował w powiecie kut­nowskim drugie miejsce po Ostrowach, a następnie wysunął się na pierwsze. W 1922/1923 r. obszar plantacji buraków wynosił 1000 ha, dobowy przerób buraków 460 t, roczna produkcja cukru 2956 t kostki prasowanej (Spis cukrow­ni, 1923, ss. 10–11). W tym okresie cu­krownia zatrudniała 500 robotników, a łączną moc silników stanowiło 770 KM (Sroka, 1926, 9791). W roku 1930 dobo­wy przerób buraków wynosił 908 t. Cukrownia zatrudniała 443 robotników, 12 osób personelu technicznego, 22 urzęd­ników, dysponowała maszynami paro­wymi o mocy łącznej 1200 KM i silni­kami elektrycznymi o mocy 155 KM (Rpph, 1932, nr 1921). W 1936/1937 r. obszar plantacji buraków wynosił 2410 ha, dobowy przerób 969 t, a roczna pro­dukcja 9241 t białego kryształu i rafinady (Spis cukrowni, 1937, ss. 6–7). W okresie międzywojennym cukrownia należała do „Warszawskiego Towarzy­stwa Fabryk Cukru”.

Podczas II wojny światowej cukrow­nia uległa dalszej przebudowie i mo­dernizacji. Olbrzymie zmiany nastąpiły jednak dopiero po wojnie. W latach 1950–1971 dokonał się proces modernizacji cukrowni. Został wybudowany ca­ły szereg nowych hal produkcyjnych. Wymieniono prawie wszystkie urządze­nia produkcyjne.

W obrębie zabudowań cukrowni oraz w osiedlu robotniczym pozostało dość dużo budynków z drugiej połowy XIX w. i z początków XX wieku. Do najstar­szych zaliczyć trzeba dwa murowane budynki mieszkalne, przeznaczone na mieszkania dla pracowników cukrowni. Wybudowane zostały one jeszcze praw­dopodobnie w latach siedemdziesiątych XIX wieku. W trochę późniejszych latach zbudowano cały szereg jedno- i dwu­piętrowych budynków mieszkalnych. Prawdopodobnie w latach dziewięćdzie­siątych wystawiono murowaną, partero­wą stolarnię oraz murowane, parterowe warsztaty mechanika. Z pierwszych lat XX w. pochodził cały szereg magazy­nów oraz tzw. pałac (mieszkanie dyrek­tora). Dawne hale produkcyjne bardzo poważnie przebudowano, pozostały w nich jednak częściowo fundamenty oraz duże fragmenty ścian. Z dawnych urzą­dzeń produkcyjnych nie zachowały się prawie żadne.

Treść hasła została przygotowana na podstawie tekstu Katalogu zabytków budownictwa przemysłowego w Polsce wydawanego od 1958 r., za zgodą Instytutu Archeologii i Etnologii Polskiej Akademii Nauk. Wszelkie prawa zastrzeżone.