Początki żydowskiego osadnictwa w mieście sięgają XV wieku. Żydzi pojawili się tutaj jeszcze wtedy, kiedy właścicielami dóbr żelechowskich była rodzina Ciołków. Kolejni osiedlający się na tym terenie podpisywali z właścicielami ziem umowy i płacili za możliwość osiedlenia się. Opłacali się oni także miejscowym proboszczom. Mimo tego ich liczba stale rosła. W XVII w. zbudowano pierwszą synagogę. W XVIII w. powstały pierwsze organizacje żydowskie: Stowarzyszenie Recytowania Psalmów i Związek Krawców Żydowskich. Duże wpływy w mieście miał ruch chasydzki. Pod koniec XVIII w. stanowili już ok. 70% ogółu mieszkańców Żelechowa. Do ich głównych zajęć należały handel, rzemiosło, arenda i szynkarstwo oraz transport.
W XIX w. Żydzi żelechowscy posiadali już nie tylko drewnianą bożnicę, ale także, mykwę, szpital, szkołę i cmentarz. Ich liczba znacznie wzrosła. Żydzi otworzyli wówczas kilka zakładów przemysłowych: cukiernię, stolarnie, browar, gorzelnię, rozlewnię wody gazowanej. Zajmowali domy głównie w centrum miasta. Pod koniec wieku powstała również nowa murowana synagoga, a Żelechów znany był jako miasto żydowskie.
W okresie międzywojennym Żydzi stanowili 1/3 członków rady miejskiej (w latach 30. XX w.). Żydowskie życie polityczne rozwijało się. Coraz chętniej miejscowi Żydzi zajmowali się ubojem oraz handlem bydłem. Powstała w tym czasie także drukarnia, której właścicielem był M. Goldberg. Żelechowa nie ominęła szerząca się nagonka antysemicka.
Podczas II wojny światowej we wrześniu 1939 r. Żelechów został zajęty przez wojska niemieckie. Jeszcze we wrześniu 1939 r. Niemcy spalili synagogę. W wyniku rozmów z Rosjanami, wojska niemieckie opuściły w październiku 1939 r. na kilka dni Żelechów. W tym czasie bandy obrabowały żydowskie domy.
W listopadzie 1939 r. Niemcy zaczęli deportować do Żelechowa Żydów z Uchacza, Sobolewa, Kalisza, Lusławic i innych miejscowości. Ogółem w Żelechowie zgromadzono około 13 tys. żydowskich przesiedleńców. Grupy młodych Żydów wysyłano do różnych obozów pracy przymusowej.
W październiku 1940 r. Niemcy utworzyli w Żelechowie „otwarte” getto, które zamknięto w październiku 1941 roku. We wrześniu 1942 r. Niemcy przeprowadzili akcję likwidacji getta. Około 300 Żydów rozstrzelano na miejscu, a wszystkich pozostałych wysłano do niemieckiego nazistowskiego obozu zagłady Treblinka 2. W okolicy Żelechowa działały polskie oddziały partyzanckie oraz żydowski oddział dowodzony przez Szmuela Olszaka[1.1].
Po zakończeniu działań wojennych do Żelechowa zaczęli napływać nieliczni ocaleni z Zagłady Żydzi. Ukonstytuował się Komitet Żydowski. W skład Zarządu weszli: Moszek Boruchowicz, Szmul Hochgelerter, Chwil Lewinson, Srul Najsteter, Lejb Perel, Majlech Rosenberg, Syma Zysman, Motek Solnicki. W Komitecie w grudniu 1944 r. zarejestrowane były 132 osoby. Komitet zajął się m.in. ekshumowaniem ciał Żydów zamordowanych w okolicach Żelechowa. Ich ciała przenoszono na cmentarz żydowski przy ul. Reymonta. W kolejnych latach większość żelechowskich Żydów wyemigrowała. W 1952 r. Prezydium Miejskiej Rady Narodowej w Żelechowie w liście do Żydowskiego Instytutu Historycznego informowało:
„W roku 1944 r. powróciło do Żelechowa około 120 osób. Po wymarszu wojsk radzieckich z powodu doznawanych prześladowań ze strony band leśnych wszyscy wyjechali i obecnie w tutejszym mieście Żydzi nie mieszkają”[1.2].
Źródła:
- Izkor-buch fun der żelenower jidiszer kehile / Sefer Izkor le-Kehilat Żelechow, red. W. Yasni, Chicago 1953.
- Szymczak G., Historia ludności Żydowskiej w Żelechowie, „Zeszyty Wiejskie” 2009, t.14, ss. 198–237.
