Wiemy, że w Rozwadowie już w 1696 r. Żydzi posiadali przykahałek. Można zatem domyślać się, iż początki osadnictwa żydowskiego były wcześniejsze. W 1727 r. 30 domów w mieście należało do Żydów. Odnotowano wówczas także istnienie synagogi. W 1748 r. ludność żydowska stanowiła już większość mieszkańców Rozwadowa. Za zgodą biskupa krakowskiego powstała wówczas nowa synagoga. Kahał rozwadowski w 1765 r. liczył w sumie 368 Żydów, zaś w samym mieście mieszkało ich 333.

Po pierwszym rozbiorze Polski w 1772 r. Rozwadów znalazł się pod panowaniem Austrii. Mniej więcej od 1788 r. dzieci żydowskie, oprócz nauki w chederze, uczęszczały do żydowskiej szkoły z językiem niemieckim (tzw. Jüdisch-Deutsche Schule).

W żydowskiej społeczność Rozwadowa znaczne wielką popularnością cieszył się chasydyzm. Ok. 1785 r. przez rok miejscowej wspólnocie chasydzkiej przewodził cadyk Jaakow Icchak ha-Lewi Horowic, zwany Widzącym z Lublina. Z kolei na przełomie XVIII i XIX w. przez pewien czas funkcję rabina sprawował tu rabin Menachem Mendel, ojciec Naftalego z Ropczyc. Pod koniec XIX w. cadykiem w Rozwadowie był Mojżesz Horowic, wnuk Naftalego z Ropczyc; po nim wspólnocie chasydzkiej przewodził jego syn Cwi Hersz. Jedna córka Mojżesza wyszła za mąż za Cwiego Elimelecha, cadyka z Błażowej, druga zaś za Dawida Ungera. cadyka z Żabna, który przez kilka lat mieszkał u swojego teścia w Rozwadowie. Kolejnym cadykiem rozwadowskim został Efraim, syn Cwiego Hirsza.

Od 1868 r. przewodniczącym kahału był Mojżesz Hirszfeld. W 1870 r. na terenie gminy mieszkało 1639 Żydów. Gmina posiadała wówczas dwie synagogi, cmentarz, szkołę, dwa stowarzyszenia charytatywne oraz dwóch rabinów. Od 1886 r. kahałowi przewodniczył Baruch Borger, ale już w 2 lata później wybrano na to stanowisko Szlomo Reicha. Od 1894 r. działało w mieście Towarzystwo Kupieckie, którym kierował Aszer Rubin. Liczebność gminy żydowskiej szybko rosła, bowiem w 1900 r. wynosiła już 2950 osób. W tym roku otwarto w mieście dwuklasową męską szkołę Fundacji Maurycego barona Hirscha. 

W 1910 r. w mieście żyło 2373 Żydów, stanowiąc 70,3% ogółu mieszkańców, a przed wybuchem I wojny światowej już 2,6 tys., tj. ponad 72% ogółu. Przewodniczącym gminy w latach 1907–1940 był Dow Ber Reich. W 1910 r. zbudowano murowaną synagogę.

W czasie I wojny światowej w 1915 r. wycofujący się Rosjanie wywieźli kilkudziesięciu Żydów w głąb Rosji. 5 listopada 1918 r. doszło w mieście do rozruchów antyżydowskich. Chłopi z Pławna i Turbi splądrowali sklepy i domy żydowskie. Wielu Żydów zostało rannych. Rozruchy zakończyły się dopiero 12 listopada. Z Rozwadowa pochodził Adolf Markowicz, który jako ochotnik walczył w szeregach Wojska Polskiego w latach 1918–1921, w tym także w wojnie polsko-bolszewickiej.

W 1921 r. w mieście było 1790 Żydów, co stanowiło 66,3% ogółu mieszkańców. W okresie międzywojennym działało tu kilka partii politycznych oraz organizacja młodzieżowa He-Chaluc, klub sportowy Makabi i stowarzyszenie Bejs Jehuda. Miejscowy Cech Rzemieślników zrzeszał zarówno Polaków, jak i Żydów, chociaż działało tu także Stowarzyszenie Rękodzielników Żydowskich Jad Charuzim. Stowarzyszeniu Kupców prezesował w 1939 r. Ozjasz Weinman. Bank Spółdzielczy w 1932 r. miał 302 udziałowców, natomiast Kasa Dyskontowa – 171.

W 1939 r. w Rozwadowie mieszkało ok. 2 tys. Żydów. 24 września 1939 r. Niemcy zajęli miasto, a już 2 października nakazali, aby Żydzi w ciągu 24 godzin przeszli na drugą stronę Sanu do strefy sowieckiej.

We wrześniu 1940 r. legalnie mieszkało tu tylko ok. 400 osób narodowości żydowskiej. Niemcy powołali jednak Judenrat i na przewodniczącego wyznaczyli Eliezera Perlmana. Później jego następcą został B. Gorfinkiel. W 1941 r. część Żydów rozwadowskich znalazła się w getcie w Ulanowie. 12 lipca 1942 r. pozostali w mieście Żydzi zostali zebrani na rynku. Wielu zabito na miejscu, a resztę Niemcy przetransportowali do Dębicy, dokąd zwożono ludność żydowską z całej okolicy. Wielu Żydów Niemcy zabili w niedalekim lesie, innych wywieziono do obozów w Tarnobrzegu, Pustkowie, Rzeszowie, Stalowej Woli i innych.

W samym Rozwadowie Niemcy utworzyli obóz pracy dla Żydów. We wrześniu 1942 r. zwieźli do niego Żydów z Leżajska, Sieniawy i najbliższej okolicy. Przywieziono też 600-osobową grupę Żydów z Wieliczki, z rabinem Franklem, po likwidacji tamtejszego getta. Rabina osobiście zastrzelił niemiecki komendant obozu na placu apelowym. Po pewnym czasie przybyła kolejna 500-osobowa grupa Żydów z Wolbromia. Starszym obozu (Lagerältester) był Żyd dr Adolf Liebeskind, adwokat z Krakowa, a jego zastępcą Janas z Przemyśla. Ogółem w obozie było ponad 1,2 tys. więźniów, których skierowano do ciężkiej pracy w fabryce stali w Stalowej Woli. Szacuje się, że w obozie tym zginęło ponad 1 tys. Żydów.

Bibliografia

• Cygielman A., Weiss A., Rozwadow, [w:] Encyclopaedia Judaica, red. M. Berenbaum, F. Skolnik, t. 17, Detroit 2007, s. 505.
• Potocki A., Żydzi w Podkarpackiem, Rzeszów 2004, s. 148.