Synagoga Kupa znajduje się na Kazimierzu w Krakowie, przy ulicy Jonatana Warszauera 8 (nr hip. 266). Została zbudowana w latach 40. XVII wieku. Fundusze na jej budowę pochodziły z kasy gminnej (po hebr. słowo kupa oznacza skarb gminy lub po prostu kasę). Dodatkowe pieniądze na ukończenie budowy podarował cech złotników.

Synagoga stanęła tuż przy murach miejskich Kazimierza. Pierwotnie jej podłoga znajdowała się o ok. 80 cm poniżej obecnego poziomu. Dzięki tak niskiemu położeniu była ona całkowicie schowana za murem miejskim. W pobliżu mieścił się szpital dla ubogich Żydów i dlatego synagogę zwano często Szpitalną lub Synagogą Ubogich.

Synagoga jest barokowym budynkiem zbudowanym na planie prostokąta, przykrytym dwuspadowym dachem. W jej wnętrzu mieści się kwadratowa sala modlitewna, zaś od strony zachodniej ulokowany jest przedsionek. Nad przedsionkiem, na piętrze jest część dla kobiet, której zakratowane okna wychodzą na salę główną.

W 1925 r. na stropie sali modlitewnej powstały malowidła ukazujące motywy geometryczne, instrumenty muzyczne oraz panoramę Jerozolimy, Potop, Tyberiadę, dąb Mamre, Jaffę, Ścianę Płaczu, Hebron i Hajfę. Pod nimi znajdują się ślady wcześniejszych malowideł z XVII, XVIII oraz XIX wieku. Na belkowaniu galerii dla kobiet umiejscowiono pełny cykl znaków Zodiaku. Pod każdym ze znaków znajdował się podpis. Malowidła zachowane w synagodze Kupa są wyjątkowe, gdyż wyraźnie zostali na nich ukazani ludzie, nawet z twarzami.

Na wschodniej ścianie sali głównej, pomiędzy oknami, znajduje się barokowy aron ha-kodesz z XVII wieku. W jego centralnej część widnieje korona z inskrypcją w języku hebrajskim, całość wieńczy wazon z kwiatami oraz tablica ze złoconym napisem (w dwóch miejscach uaktualnionym): „Odnowione po raz szósty (siódmy) dzięki gabajom tutejszej synagogi i ukończone w roku 537 (672) według krótkiej rachuby”. Obok aron ha-kodesz zachowała się prostokątna polichromia przedstawiająca stół na dwanaście chlebów pokładnych, które symbolizować mają 12 plemion Izraela. Po środku sali zachowały się ślady po ośmiobocznej, altanowej bimie.

Synagoga Kupa została przebudowana w XVIII wieku. Mury budynku zostały poniesione, a salę główną przykryto drewnianym sklepieniem beczkowym. W latach 1830–1834 bożnica została kolejny raz przebudowana wg planu opracowanego w Urzędzie Budowlanym Wolnego Miasta Krakowa. W tamtym czasie wzniesiono obecną przybudówkę (z przedsionkiem na parterze i galerią kobiet na piętrze) oraz wprowadzono do wnętrza sali męskiej dwie boczne galerie drewniane przeznaczone dla kobiet. W 1904 r. dobudowane zostały schody zewnętrzne z ogrodu między bóżnicą a ul. Miodową. W latach dwudziestych i trzydziestych XX w. miała miejsce kolejna przebudowa według Zygmunta Prokesza.

W okresie międzywojennym przełożonym synagogi był Pinkas Punfels.

W czasie II wojny światowej wnętrze synagogi zostało zdewastowane przez Niemców. Zniszczona została bima, pulpit kantora oraz główne elementy wystroju architektonicznego.

Po 1945 r. synagoga funkcjonowała jako miejsce kultu. W północno-zachodniej oficynie mieszkali żydowscy repatrianci z ZSRS. W dniu 11 sierpnia 1945 r. w czasie antyżydowskich zamieszek w Krakowie miał miejsce napad na synagogę. Następnego dnia ktoś podpalił wnętrze budynku, ale na szczęście pożar szybko ugaszono.  W latach 1946–1947 w synagodze mieściła się wytwórnia macy oraz ubojnia drobiu, prowadzona przez rzezaka Abrahama Lesmana. W latach 1959–1991 synagogą znajdowała się pod zarządem Spółdzielni Inwalidów, która zamieniła wnętrze synagogi w magazyn.  

Obecnie synagoga należy do Gminy Wyznaniowej Żydowskiej w Krakowie, która w 1996 r. rozpoczęła jej remont z przeznaczeniem na cele muzeum judaistycznego. W latach 2000–2002 przeprowadzono rozległe prace konserwatorskie pod kierownictwem Józefa Furdyny. Odnowiono aron ha-kodesz oraz malowidła ścienne. Renowacja pochłonęła około 5 milionów złotych, z których 4,25 miliona przekazał Społeczny Komitet Odnowy Zabytków Krakowa. W dniu 29 kwietnia 2008 r. synagogę odwiedził książę Walii, następca tronu Wielkiej Brytanii Karol Mountbatten-Windsor z małżonką Camillą. Spotkali się z przedstawicielami polskiej społeczności żydowskiej.

Obecnie synagoga jedynie okazjonalnie służy jako miejsce kultu. W jej pomieszczeniach odbywają się spotkania, koncerty, wystawy, odczyty, szczególnie podczas Festiwalu Kultury.

Zostaławpisana do rejestruzabytków pod numerem A-700 w dniu 30.07.1986 roku[1.1]. 

Bibliografia

• Duda E., Żydowski Kraków. Przewodnik po zabytkach i miejscach pamięci, Kraków 2003.
• Krasnowolski B., Rejduch-Samkowa I., Synagoga Kupa (Szpitalna, Ubogich), [w:] Katalog Zabytków Sztuki w Polsce, t. 4: Miasto Kraków, cz. 6: Kazimierz i Stradom, Judaica: Bożnice, Budowle Publiczne i Cmentarze, red. I. Rejduch-Samkowa, J. Samek, Warszawa 1995, ss. 18-20.
• Kwiek J., Wydarzenia antyżydowskie 11 sierpnia 1945 r. w Krakowie: dokumenty, „Biuletyn Żydowskiego Instytutu Historycznego” 2000, nr 1. 
• Mahler O., Przewodnik po żydowskich zabytkach Krakowa, Kraków 1935.
• Synagoga Kupa, Szpitalna, Ubogich, [w:] Encyklopedia Krakowa, red. A. H. Stachowski, Kraków 2000, ss. 940–941. 
• Trzciński A., Zachowane wystroje malarskie bożnic w Polsce, „Studia Judaica” 2001, nr 1–2 (7–8).