Synagoga Remu znajduje się na krakowskim Kazimierzu, przy ulicy Szerokiej 40 (nr hip. 217). Bóżnica graniczy z ogrodem i podwórzami domów. Przylega do starego cmentarza żydowskiego. Cmentarz i dziedziniec synagogi otacza nierówny mur kryty miejscami dachówką. W murze wokół dziedzińca wmurowano tablice przeniesione z innych miejsc Kazimierza. Znajdują się tam tablice również upamiętniające wizyty ważnych osób w synagodze.

Synagoga Remu jest bóżnicą ortodoksyjną i jedyną w Krakowie, w której odbywają się regularne nabożeństwa w szabaty i święta.

Początki synagogi sięgają połowy XVI wieku. W 1553 r. kupiec i bankier królewski Izrael (Isserles) ben Józef, wnuk Mojżesza Auerbacha starał się uzyskać od króla Zygmunta II Augusta zezwolenie na adaptację własnego domu na synagogę dla syna, wybitnego uczonego i rabina Mojżesza Isserlesa. W 1556 r. król wydał zgodę, ale rok później wielki pożar zniszczył część Kazimierza razem z drewnianą synagogą Iserlessa. W 1558 r. odbudowano synagogę, ale tym razem wzniesiono już murowany budynek. Prawdopodobnie budowniczym synagogi był Stanisław Baranek. Synagoga swoją nazwę zawdzięcza właśnie Mojżeszowi Iserlessowi, bo słowo Remu to właśnie akronim od pierwszym liter hebrajskiego zapisu „Rabbi Mojżesz Iserless”.

Budynek bóżnicy wzniesiono w stylu renesansowym. Przez kolejne stulecia był on jednak przebudowywany i powiększany o przybudówki.

Do synagogi wchodzi się przez prostokątny przedsionek, na którego północnej ścianie znajdują się tablice upamiętniające rocznice śmierci członków gminy od lat 30. do lat 90. XX wieku. W przedsionku stoi kamienna skarbona pochodząca z drugiej połowy XVI w., nad którą widnieje napis: „Ofiara za spokój duszy Remu błogosławionej pamięci”.

Wejście do sali głównej wiedzie przez kamienny portal z kutymi w żelazie drzwiami. Sala modlitewna to prostokątne pomieszczenie o kolebkowym sklepieniu. Na wschodniej ścianie widnieje oryginalny, kamienny aron ha-kodesz z drugiej połowy XVI wieku. Jest on zwieńczony postumentem z tablicami Dekalogu. We wnęce zamykają drewniane dwuskrzydłowe drzwi zdobione secesyjnymi wzorami. Obok aron ha-kodesz znajduje się krzesło, na którym nikt nigdy nie siada. Miał się na nim podobno modlić rabin Isserles. W ścianie widnieje tablica z napisem: „Tradycja przekazuje nam, że w tym miejscu stawał Remu, pamięć sprawiedliwego błogosławiona, aby się modlić i wylewać swe żale przed świętym, błogosławiony On”[1.1].

Na środku sali stoi prostokątna bima otoczona ażurową, żelazną kratą. Jest to rekonstrukcja przedwojennej bimy. Jedynie drzwi do bimy są autentyczne, osiemnastowieczne, jednak pochodzą one z innej krakowskiej synagogi. Zostały one zakupione po II wojnie i umieszczone w bimie po jej rekonstrukcji.

Od strony zachodniej w przybudówce mieści się sala dla kobiet z trzema otworami arkadowymi w ścianie. Ponad tymi arkadami na ścianie widnieją malowidła przedstawiające Ścianę Płaczu, grób Racheli i arkę Noego. Wykonano je w XX w. i są to jedyne malowidła naścienne w synagodze.

W sali modlitewnej znajdują się przedmioty z oryginalnego wyposażenia. Są to m.in. świeczniki z wizerunkami zwierząt biblijnych, naczynie na etrog oraz wmurowana w południową ścianę tablica fundacyjna z wykutym napisem: „Mąż pan Jisrael syn Josefa błogosławionej pamięci, 'przepasał się mocą' (Ps., 93,1). Dla chwały świętego, błogosławiony On, i ku pamięci swej żony Małki córki pana Eleazara, niech będą dusze ich zawiązane w woreczku żywych, wybudował, ze środków spadku po niej, tę synagogę – miejsce domu Bożego. Według rachunku 'Wróć Panie do niezliczonych tysięcy Izraela' (Lb 10,36)”[1.2].

Synagoga Remu została przebudowana w 1829 r. pod nadzorem Antoniego Pluszyńskiego. Dobudowano wówczas murowane przybudówki zamiast drewnianych. W jednej z nich od strony zachodniej umieszczono salę dla kobiet, która wcześniej mieściła się nad przedsionkiem. Kolejny remont bóżnicy miał miejsce w 1933 r. pod kierunkiem architekta Hermana Gutmana. Przeprowadzono wówczas prace konserwacyjne jak wymiana konstrukcji dachu czy zabezpieczenie fundamentów.

W czasie II wojny światowej Niemcy zniszczyli synagogę Remu. Wykradli, a także poniszczyli wyposażenie. Następnie we wnętrzach urządzono magazyn worków na zwłoki oraz przechowalnię sprzętu pożarniczego. Po wojnie, już jesienią 1945 r. synagoga Remu zaczęła pełnić funkcje sakralne. W latach 1958–1968 prowadzono prace konserwatorskie budynku. Pokryto na nowo dach, wysuszono mury, zrekonstruowano bimę oraz uzupełniono braki w wyposażeniu. Synagoga obecnie również co jakiś czas wymaga prac konserwatorskich.

Jest to miejsce, które odwiedzają setki turystów z całego świata a także znane osobistości. W 1968 r. odwiedził ją kardynał Karol Wojtyła, a w 1992 r. – prezydent Izraela Chaim Herzog, w czerwcu 2002 r. – książę Walii Karol Mountbatten-Windsor.

W dniu 31 lipca 1996 r. miało miejsce uroczyste przekazanie, odnalezionych po latach zwojów Tory, dokonane przez katolicko-żydowską organizację Rfaayenu Society. Po raz pierwszy do udziału w ceremonii zaproszeni zostali chrześcijanie, którzy dostąpili zaszczytu niesienia baldachimu nad Torą.

Synagoga Remu została wpisana do rejestru zabytków pod numerem: A-33 w dniu 03.04.1974 roku[[refr:|Zespoły i obiekty z terenu miasta Krakowa wpisane do rejestru zabytków (Stan wrzesień 2020 r.), [w:] Wojewódzki Urząd Ochrony Zabytków w Krakowie [online] https://www.wuoz.malopolska.pl/rejestrzabytkow [dostęp: 25.09.2020]. 

Bibliografia

• Dylewski A., Olej-Kobus A., Kobus K., Judaica, Warszawa 2010.
• Rejduch-Samkowa I., Samek J., Dawna sztuka żydowska w Polsce, Warszawa 2002.
• Rejduch-Samkowa I., Lewicka-Depta Z., Bóżnica Remu, [w:] Katalog Zabytków Sztuki w Polsce, t. 4: Miasto Kraków, cz. 6: Kazimierz i Stradom, Judaica: Bożnice, Budowle Publiczne i Cmentarze, red. Rejduch-Samkowa I., Samek J., Warszawa 1995
• Synagoga Remu, Remuh, Remu'h, [w:] Encyklopedia Krakowa, red. A. H. Stachowski, Kraków 2000
• Trzciński A., Zachowane wystroje malarskie bożnic w Polsce, „Studia Judaica” 2001, nr 1–2 (7–8).