Austro-Węgry

Austro-Węgry  państwo dualistyczne powstałe na przełomie 1867 i 1868 w wyniku przekształcenia cesarstwa austriackiego, na zasadzie równouprawnienia Austrii i Węgier, połączonych unią realną pod dynastią habsbursko-lotaryńską. Podstawą unii były ustawy z 1867 cesarza Franciszka Józefa I, który nadał im charakter traktatu międzypaństwowego, zawartego między cesarzem Austrii i królem Węgier — w jednej osobie; austriacka część monarchii nosiła oficjalną nazwę: Królestwa i Kraje; były one reprezentowane w Radzie Państwa; tę część potocznie nazywano Przedlitawią (Cislitawią); część węgierską, tzw. Kraje Korony świętego Stefana, nazywano Zalitawią (Translitawia). Monarchia składała się: 1) z krajów cesarstwa austriackiego: Górna Austria i Dolna Austria, Salzburg, Styria, Karyntia, Kraina, Tyrol, Vorarlberg, Gorycja i Gradiska, Triest, Istria, Dalmacja, Czechy, Morawy, Śląsk, Galicja i Lodomeria, Bukowina; 2) z krajów Korony Węgierskiej: Węgry, Siedmiogród, Chorwacja, Slawonia, Fiume (Rijeka); 3) z okupowanej od 1878 i anektowanej 1908 Bośni i Hercegowiny. Ogółem 676 615 km2, co stawiało Austro-Węgry pod względem obszaru na drugim (po Rosji) miejscu na kontynencie europejskim; 35,9 mln mieszkańców w 1869 i 52,8 mln w 1914; 1910 najliczniejszą grupę etniczną stanowili Niemcy (12 mln), Węgrzy (10 mln), Czesi i Słowacy (8,5 mln), Serbowie i Chorwaci (5,6 mln), Polacy (5 mln); pod względem wyznaniowym dominowali katolicy obu obrządków (łacińskiego i greckiego) — 77,7%, ewangelicy — 8,8%. Obie części monarchii miały wspólnego monarchę (cesarz Austrii i król Węgier), politykę zagraniczną, armię, finanse, jednolitą walutę i obszar celny; odrębne były konstytucje, rządy i parlamenty, a także, utworzone później, terytorialne siły zbrojne. Sprawy wspólne prowadziły indywidualnie delegacje parlamentów Austrii i Węgier oraz 3 wspólne ministerstwa: spraw zagranicznych, wojny i finansów; ministerstwo finansów opłacało jedynie 2 pierwsze resorty; Węgry pokrywały tylko 30% wspólnego budżetu. Czas trwania unii austro-węgierskiej określono na 10 lat; konieczność jej odnawiania dała Węgrom możliwość stawiania nowych warunków stronie austriackiej, zwłaszcza że sytuacja wewnętrzna na Węgrzech była bardziej korzystna niż w Austrii (przewaga w dziedzinie materialnej, kulturalnej i politycznej nad innymi narodowościami w państwie). Władzę ustawodawczą sprawował w Austrii monarcha wspólnie z Radą Państwa (lub z sejmami krajowymi), na Węgrzech — z Sejmem; oba parlamenty były dwuizbowe; Rada Państwa składała się z Izby Panów (291 w 1914) oraz z Izby Posłów (516 w 1914), wybieranych przez sejmy krajowe, a od 1907 w wyborach powszechnych, równych, tajnych i bezpośrednich, co 6 lat; Izba wyższa Sejmu węgierskiego (tzw. stół magnatów) składała się z 366 osób (1914) wybieranych w wyborach pośrednich; w Izbie niższej (tzw. stół reprezentantów) zasiadało 413 posłów (1914), wybieranych na 5 lat w wyborach bezpośrednich, oraz 40 posłów wybieranych przez sejm krajowy chorwacko-slawoński. Rozwój gospodarczo-społeczny Austro-Węgier przebiegał w trudnych warunkach; gospodarka obu części państwa, jak i poszczególnych jego krajów, była nierównomiernie rozwinięta; oprócz krajów wysoko uprzemysłowionych wchodziły w skład państwa także kraje rolnicze, zacofane ekonomicznie, np. 1910 spośród ogółu zatrudnionych pracowało w przemyśle: na Śląsku Cieszyńskim 43,4%, w Dolnej Austrii 37,7%, w Czechach 36,7%, na Bukowinie 7,5%, w Galicji 6,8%. Mimo porównywalnej liczby ludności: 28,6 mln mieszkańców Austrii i 20,8 mln mieszkańców Węgier, wartość produkcji przemysłowej Austrii była (ok. 1910) 3-krotnie większa niż Węgier. Ekonomika Austro-Węgier jako całości wykazywała znaczne opóźnienie w stosunku do rozwiniętych krajów Europy i USA; również pod względem wartości produkcji poszczególnych gałęzi gospodarki Austro-Węgry ustępowały innym państwom; produkcja wszystkich działów przemysłu austro-węgierskiego równała się wartości produkcji tak małego kraju jak Belgia. Rozwój gospodarczy Austro-Węgier hamowały liczne przeżytki feudalne i broniąca je polityka ekonomiczna ziemiaństwa (wielka własność zajmowała w Austrii 33%, na Węgrzech 45% ziemi); wadliwa była też struktura własnościowa w rolnictwie (przewaga gospodarstw karłowatych w wielu częściach monarchii, zwłaszcza w Galicji i Tyrolu); na przemysł niekorzystnie oddziaływało skartelizowanie wielu jego gałęzi oraz zależność od kapitału zagranicznego, szczególnie niemieckiego. Sytuację wewnętrzną monarchii komplikowała wielonarodowościowa struktura Austro-Węgier, będąca przyczyną konfliktów (np. czesko-niemieckiego w Czechach, polsko-ukraińskiego w Galicji); konflikty narodowościowe łączyły się często ze społecznymi (np. niemieckiego fabrykanta z czeskim robotnikiem, polskiego ziemianina z ukraińskim chłopem).

Po wyparciu Austrii z Niemiec i Włoch (przegrane wojny 1859 i 1866) przed Austro-Węgrami pozostała otwarta droga ekspansji jedynie na Bałkanach; ekspansję tę popierał wielki kapitał, zainteresowany tamtejszymi rynkami; zaostrzyło to jednak antagonizm między Austro-Węgrami a Rosją; w myśl umów z Rosją (1876, 1877) zachodnia część Półwyspu Bałkańskiego miała być strefą wpływów Austro-Węgier, wschodnia zaś Rosji, jednakże Rosja nie rezygnowała z wpływów w Serbii, Austro-Węgry zaś — z otwarcia sobie drogi do portu w Salonikach ani z wpływów w Bułgarii. Zarysowało się natomiast zbliżenie między Austro-Węgrami a Niemcami; dzięki poparciu Niemiec kongres berliński 1878 upoważnił Austro-Węgry do wojskowej okupacji tureckiej prowincji Bośnia i Hercegowina i wprowadzenia tam własnej administracji cywilnej; 1899 Austro-Węgry zawarły przymierze obronne z Niemcami na wypadek ataku ze strony Rosji; sojusz ten obowiązywał do 1918. W 1882 podpisano w Wiedniu traktat przymierza między Austro-Węgrami, Niemcami i Włochami (trójprzymierze); 1883 Rumunia zawarła przymierze z Austro-Węgrami, do którego przyłączyły się Niemcy. W tych warunkach dążenie do odnowienia sojuszu 3 mocarstw konserwatywnych, Austro-Węgier, Niemiec i Rosji, mimo układów zawartych 1881 i 1884 (sojusz trzech cesarzy 1873–87), nie dało trwalszych wyników; także późniejsze próby Austro-Węgier porozumienia się z Rosją (1897 w Petersburgu, 1903 w Mürzsteg) zawiodły. W 1908 Austro-Węgry ogłosiły aneksję Bośni i Hercegowiny, co wywołało ostre napięcie w stosunkach z Serbią i jej protektorką — Rosją; mimo zażegnania kryzysu położenie międzynarodowe Austro-Węgier uległo pogorszeniu; stosunki z Rosją były nadal złe, rosła wrogość Serbii, która z końcem XIX w. wyszła z kręgów wpływów austriackich i coraz silniej popierała dążenia wyzwoleńcze Słowian południowych, mieszkających na terenie Austro-Węgier; niekorzystna dla Serbii polityka handlowa Austro-Węgier pogłębiła konflikt; wojny bałkańskie 1912–13 wzmocniły Serbię jako ośrodek walki o niezależność, co zagrażało jednolitości monarchii. W celu jej utrzymania koła rządzące Austro-Węgier musiały podjąć generalną rozprawę z Serbią.

Zabójstwo austro-węgierskiego następcy tronu, arcyksięcia Franciszka Ferdynanda przez studenta serbskiego 28 VI 1914 w Sarajewie (sarajewski zamach 1914) stało się bezpośrednim powodem wybuchu I wojny światowej, w której Austro-Węgry wzięły udział jako główny sojusznik Niemiec. Niepowodzenia w Galicji i Serbii (1914), ofensywa rosyjska w Karpatach i konieczność utworzenia frontu przeciwko Włochom (1915), mimo późniejszych sukcesów odniesionych przy pomocy wojsk niemieckich w Galicji (przełamanie frontu pod Gorlicami 1915) oraz na Bałkanach, pogłębiły kryzys Austro-Węgier, wzmagając dążenia odśrodkowe narodów słowiańskich oraz opozycję wewnętrzną (zabójstwo premiera K. Stürgkha przez F. Adlera 1916). Po śmierci cesarza Franciszka Józefa I (1916) jego następca, Karol I, bezskutecznie usiłował zahamować tendencje niepodległościowe narodów słowiańskich. W rezultacie, mimo pewnych osiągnięć militarnych (1917) na froncie rosyjskim, Bałkanach i we Włoszech, nastąpił faktyczny upadek monarchii, która 3 XI podpisała zawieszenie broni. W 1918 Austro-Węgry rozpadły się, a na ich obszarze powstały niepodległe państwa narodowe (traktat w Saint-Germain-en-Laye): Austria, Czechosłowacja i Węgry, część byłych ziem Austro-Węgier weszła w skład Królestwa Serbów, Chorwatów i Słoweńców (SHS); znaczne obszary wróciły do Polski.

H. Wereszycki Historia Austrii, wyd. 2, Wrocław–Kraków–Warszawa 1986;

C.A. Macartney The Habsburg Empire 1790–1918, Cambridge 1968;

A. Wandruszka Das Haus Habsburg. Die Geschichte einer europäischen Dynastie, Wien 1978.

Treść hasła została przygotowana na podstawie materiałów źródłowych PWN.

 

Drukuj
In order to properly print this page, please use dedicated print button.