Bataliony Chłopskie – konspiracyjna organizacja zbrojna ruchu ludowego. Powołana z inicjatywy Stronnictwa Ludowego „Roch”, organizowana od połowy 1940 r. jako Chłopska Straż („Chłostra”), od wiosny 1941 r. jako Bataliony Chłopskie, na obszarze przedwojennego państwa polskiego, z wyjątkiem Pomorza (podejmowano próby organizowania) i Wileńszczyzny. Trzon BCh tworzyli głównie byli członkowie Związku Młodzieży Wiejskiej RP „Wici” oraz część członków Centralnego ZMW „Siew”, działających wcześniej w Chłopskiej Organizacji Wolności „Racławice”.

Początkowo ludowcy nie zamierzali tworzyć własnej organizacji zbrojnej, uznając Związek Walki Zbrojnej za organizację wojskową obozu związanego z rządem gen. Władysława Sikorskiego. Zgodnie z decyzją Macieja Rataja i Centralnego Kierownictwa Ruchu Ludowego terenowe ogniwa Stronnictwa Ludowego „Roch” przekazywały do ZWZ młodych, wojskowo przeszkolonych ludowców, jednak wobec groźby utraty części wpływów na wsi (SL napotykało tu coraz silniejszą konkurencję innych organizacji konspiracyjnych) oraz konfliktów natury politycznej i prestiżowej z kadrą ZWZ podjęto decyzję o utworzeniu Batalionów.

Organem dowodzenia była Komenda Główna (komendant główny – Franciszek Kamiński „Zenon Trawiński”, szef sztabu: do listopada 1942 r. Kazimierz Banach „Józef Rosonowicz”, „Kamil”, następnie Stanisław Koter „Andrzej Poręba”). KG składała się początkowo z 3, a od 1944 r. – z 10 oddziałów. Struktura terytorialna BCh była oparta na przedwojennym podziale administracji kraju: okręg (województwo), podokręg (kilka powiatów), obwód (powiat), gmina, gromada. Do połowy 1943 r. utworzono 10 okręgów: I – Warszawa, II – Warszawa województwo, III – Kielce, IV – Lublin, V – Łódź, VI – Kraków, Rzeszów, Śląsk, VII – Białystok, VIII – Wołyń, IX – Lwów, Stanisławów i Tarnopol, X – Poznań. Główne organy prasowe: „Żywią i Bronią”, „Powstaniec” (czasopismo instrukcyjne, przemianowane na „Chłostrę”), „Samoobrona Chłopska”.

Formowano dwa podstawowe rodzaje oddziałów: terytorialne i taktyczne. Pierwsze, o charakterze milicji ludowej, skupiały na ogół roczniki starsze, niepodlegające służbie wojskowej, miały być ściśle związane z terenem swojego działania, stanowić tam stałe załogi, chronić go i wykonywać zadania bojowo-dywersyjne, czuwać nad poziomem moralnym społeczeństwa, zwalczać konfidentów oraz umacniać postawy antyokupacyjne wśród ludności wiejskiej, miały też stanowić zaplecze dla oddziałów walczących z wycofującymi się z Polski wojskami niemieckimi. Oddziały taktyczne posiadały charakter ściśle wojskowy i były przeznaczone do działań bojowych w czasie ogólnonarodowego powstania w końcowej fazie wojny. Objęte akcją scaleniową z ZWZ-AK, miały przejść pod zwierzchnictwo dowództwa armii podziemnej tuż przed powstaniem powszechnym.

Prowadzona od 1941 r. akcja scaleniowa napotykała opór BCh i Centralnego Kierownictwa Ruchu Ludowego. Ludowcy nie negowali potrzeby scalenia, ale przeciwstawiali się zasadom, na jakich było ono prowadzone w terenie (m.in. dyskryminacja oficerów z BCh przy obsadzaniu stanowisk dowódczych). Umowę o zasadach scalenia CKRL podpisało dopiero 30.05.1943 roku. Komendanci obu organizacji formalnie uznali akcję scaleniową za zakończoną, ale faktycznie wcielenia oddziałów BCh nie dokonano do końca okupacji. Liczbę żołnierzy BCh scalonych z AK szacuje się na ok. 50 tys. Z sił BCh nieprzekazanych do AK tworzono podporządkowaną SL „Roch” Ludową Straż Bezpieczeństwa oraz formacje Delegetury Rządu na Kraj: Państwowy Korpus Bezpieczeństwa i Straż Samorządową.

Na przełomie 1941 i 1942 r. z obwodowych i okręgowych załóg oddziałów terytorialnych zaczęto tworzyć Oddziały Specjalne z zadaniem prowadzenia akcji bojowo-dywersyjnych, na przełomie 1942 i 1943 r. nastąpił rozwój partyzanckich oddziałów BCh. Proces ich powstawania (częściowo z OS) odbywał się w znacznej mierze żywiołowo, oddolnie, tworzono je zwłaszcza na terenach mających dobre warunki do prowadzenia działań partyzanckich oraz tam, gdzie istniała duża liczba zdekonspirowanych członków organizacji (np. na Zamojszczyźnie). Łącznie sformowano ich 69 (w okręgach VIII – Wołyń i IX – Lwów, Stanisławów, Tarnopol ich funkcje przejęły bazy samoobrony BCh, tworzone w celu ochrony ludności polskiej przed terrorem ukraińskich nacjonalistów).

Bataliony w okresie największego rozwoju (marzec 1944) liczyły ok. 170 tys. żołnierzy i były drugą pod względem wielkości organizacją zbrojną polskiej konspiracji. Wobec braków w kadrze oficerskiej i podoficerskiej prowadzono od początku szkolenie wojskowe na różnych szczeblach, organizując szkoły podoficerskie i podchorążych oraz kursy podchorążych. Broń używana w BCh pochodziła z zapasów ukrytych w 1939 r., zdobyczy na wrogu, zakupów, darów od innych organizacji konspiracyjnych lub partyzantki sowieckiej, z produkcji własnej oraz w małym stopniu ze zrzutów dla Armii Krajowej Bataliony Chłopskie przeprowadziły ok. 3 tys. większych akcji bojowych, w tym ok. 900 walk zbrojnych.

Głównym ich celem była obrona wsi polskiej przed eksploatacją gospodarczą i terrorem okupanta (akcje przeciwkontyngentowe, obrona młodzieży przed wywózką na roboty do Rzeszy, walka z niemieckimi ekspedycjami karnymi, w obronie wysiedlanych i pacyfikowanych wsi). Bitwami w obronie wysiedlanej ludności Zamojszczyzny, stoczonymi na przełomie 1942 i 1943 r. pod Wojdą, Zaborecznem i Różą, oddziały BCh zapoczątkowały na okupowanych ziemiach polskich działalność partyzancką. Do ważniejszych akcji bojowych Batalionów Chłopskich zaliczyć należy: rozbicie więzień w Krasnymstawie i Pińczowie, wysadzenie pociągu pod Gołębiem, zatopienie na Wiśle niemieckiego statku Tannenberg (wspólnie z AK), udział w bitwie pod Osuchami.

W 1944 r. niektórzy członkowie i niektóre oddziały Batalionów Chłopskich podjęli współpracę bojową z Armią Ludową i partyzantką sowiecką. Oprócz działalności bojowej Bataliony Chłopskie rozwinęły różne formy pomocy osobom zagrożonym przez okupanta (jeńcom, wysiedlonym z tzw. ziem wcielonych oraz z Warszawy po upadku powstania warszawskiego w 1944 r., inteligencji, Żydom), wspierały tajne nauczanie, rozwijały działalność propagandową (obchody świąt ludowych i narodowych), kształtowały postawy społeczne, organizując kursy wychowawcze, niszcząc bimbrownie, tępiąc donosicielstwo. W akcjach tych opierano się na działającym legalnie aparacie spółdzielczości, opanowanym przez ruch ludności, ale korzystano też powszechnie z pomocy chłopów nienależących do BCh, dzięki czemu zyskano szerokie zaplecze dla działalności konspiracyjnej.

Po wyzwoleniu od Niemców Lubelszczyzny przez armię sowiecką (lipiec – sierpień 1944) część oddziałów Batalionów Chłopskich, wbrew dyrektywom Centralnego Kierownictwa Ruchu Ludowego (CKRL), podporządkowała się Polskiemu Komitetowi Wyzwolenia Narodowego, współtworzyła m.in. Milicję Obywatelską. Większość zachowała lojalność wobec Rządu RP na uchodźstwie i trwała w biernej konspiracji. CKRL podjęło decyzję (marzec 1945) o ujawnieniu BCh z dniem 2.04.1945 r., jednak uwięzienie przez NKWD 16 działaczy polskiego państwa podziemnego uniemożliwiło jej wykonanie (proces szesnastu) w tym terminie. W okresie od lipca do sierpnia 1945 r. większość żołnierzy Batalionów Chłopskich, wstąpiła do Polskiego Stronnictwa Ludowego. Formalne rozwiązanie organizacji nastąpiło we wrześniu 1945 roku.

Bibliografia

• Banach K., Z dziejów Batalionów Chłopskich, Warszawa 1968.
• Gmitruk J., Matusak P., Nowak J., Kalendarium działalności bojowej Batalionów Chłopskich 1940–1945, Warszawa 1983.
• Gmitruk J., Matusak P., Wojdyło W., Bataliony Chłopskie, Warszawa 1987.
• Przybysz K., Wojtas A., Bataliony Chłopskie, t. 1–3, Warszawa 1985–1986.

© Treść hasła została przygotowana na podstawie materiałów źródłowych PWN.