Betel [hebr., „dom Boży”] – pierwotnie Luz (Rdz 28,19), obecnie Baitin, miasto położone ok. 19 km na północny wschód od Jerozolimy na skrzyżowaniu najważniejszych szlaków handlowych starożytnej Palestyny, po Jerozolimie, najczęściej wymieniane miasto w Starym Testamencie. W tym miejscu Abraham rozbił swe namioty i zbudował ołtarz; nazwę Betel nadał mu Jakub, któremu Bóg objawił się tutaj we śnie z obietnicą licznego potomstwa (Rdz 28,10–19), odtąd miejsce kultu najstarszych plemion Izraela.

W czasach kananejskich Betel było miejscem kultu boga El; po podboju przez plemiona izraelskie należało do pokolenia Efraima lub Beniamina. W okresie sędziów w Betel przechowywano Arkę Przymierza (Sdz 20,27), dlatego stało się ono centrum życia polit. oraz celem pielgrzymek. Po podziale królestwa, B. znalazło się w Izraelu i Jeroboam I uczynił je jednym z głónych ośrodków bałwochwalczego kultu złotego cielca (2 Krl 23,15–18), piętnowanego przez proroków Amosa i Ozeasza (Am 4, 1 Krl 13,1–10).

Pod koniec VII w. p.n.e. Betel zostało zburzone przez ortodoksyjnego króla Judy, Jozjasza (2 Krl 23,15); w okresie niewoli babilońskiej zasiedlili je Asyryjczycy, później także powracający z wygnania Izraelici; za Machabeuszy Betel było twierdzą; 68 r. zostało zajęte przez Rzym, w okresie bizant. rozkwitło jako miasto chrześc.; w IV w. w B. istniał kościół zbudowany na miejscu widzenia Jakuba (odwiedzili go św. Hieronim i św. Paula); od VII w. miasto zajęte przez Arabów; obecnie w Betel znajduje się meczet, wzniesiony na ruinach kościoła bizantyńskiego.

© Treść hasła pochodzi z serwisów wiedzowych PWN.