Burżuazja – określenie zaczerpnięte z terminologii francuskiej (bourgeoisie), upowszechnione w Europie w XIX w. pod wpływem wrażenia, jakie wywarła rewolucja francuska 1789–1799. Pojęcie to nie jest rozumiane jednoznacznie, na Zachodzie, zwłaszcza we Francji (ale także m.in. w Czechach), obejmuje ono szeroki i społecznie zróżnicowany krąg ludzi znajdujących się pośrodku hierarchii społecznej, między arystokracją a warstwami plebejskimi (zwłaszcza chłopstwem i proletariatem). W Polsce lub w Rosji do burżuazji zalicza się zwykle tylko właścicieli przedsiębiorstw lub tych, których głównym zajęciem jest organizowanie produkcji, usług, handlu lub kredytu. Angielskie i niemieckie odpowiedniki (burghers, Bürgertum) oznaczają mieszkańców miast albo zamożnych, solidnych obywateli. Wąskie rozumienie pojęcia „burżuazja” ugruntowało się pod wpływem K. Marksa, który używał je (we fr. brzmieniu bourgeoisie) w odniesieniu do „kapitalistów”.
We Francji do burżuazji zaliczano przedsiębiorców, rentierów, średnich i wyższych urzędników, osoby wykonujące wolne zawody — przede wszystkim adwokatów i prawników, ludzi pióra (literatów), lekarzy, profesorów. Nie należąc do arystokracji, burżuazja plasowała się jednak w górnej części hierarchii społecznej, cieszyła się wolnością i prawami, o których rozszerzenie walczyła w XVII–XIX w. Z czasem przymiotnik „burżuazyjny” zaczął oznaczać styl życia, tracąc sens formalny, ale burżuazja pozostała grupą charakteryzowaną przez własność, zamożność, potęgę (lub wpływy) polityczne, ale i pospolite pochodzenie. Trzy pierwsze cechy ściągały na burżuazję niechęć warstw niższych, ostatnia — pogardę ze strony arystokracji. W XIX w. tworzyła się jedna elita — grupa osiągająca prestiżową pozycję dzięki pieniądzom, własności, wykształceniu i zaangażowaniu w sprawy publiczne. Wyraźna przepaść dzieliła tę elitę od pozostałej ludności. Przymiotnik „burżuazyjny” nie miał początkowo wydźwięku pejoratywnego (oznaczał solidność, poczucie własnej godności, budowanej na korzystaniu z pełni praw i wolności obywatelskich, a także wysoki poziom życia i dobry smak), jakiego nabrał znacznie później pod wpływem doktryn lewicowych, a także zachodniej kontestacji młodzieżowej w 1968 r.
Angielska klasa średnia jest najbliższym (choć nie całkowitym) odpowiednikiem francuskiej burżuazji. Jej jądrem była gentry — grupa nie utytułowanych dzierżawców i właścicieli średnich majątków ziemskich, dobrze zagospodarowanych i prowadzących rynkową gospodarkę. To ona była uważana za najważniejszą grupę w hierarchii społecznej, nadawała ton i stworzyła model gentlemana. W Niemczech określenia takie, jak Bürgertum, Bürger, Bürgerlich w języku potocznym w 1. poł. XIX w. miały sens polemiczny, a ich używanie było wyzwaniem. Stosowano je na oznaczenie grupy, która mieściła się między arystokracją a chłopstwem i proletariatem oraz wykazywała wysoko rozwiniętą świadomość polityczną. Bürgerliche Gesellschaft tłumaczy się jako „społeczeństwo obywatelskie”. W Stanach Zjednoczonych termin „burżuazja” jest rzadko używany, stosuje się zwykle pojęcie klasy średniej.
Historiografia polska, unikając terminu klasy średnie, używa pojęć mieszczaństwo i burżuazja jako całkowicie od siebie odmiennych. To ostatnie odnosi się zwykle do finansistów i przedsiębiorców nie legitymujących się szlacheckim pochodzeniem. W rzeczywistości burżuazję w XIX w. niewiele łączyło z dawnym patrycjatem mieszczańskim i XVIII-wiecznymi prekursorami kapitalizmu. W znacznej też części była ona obcego pochodzenia (pod względem narodowości i wyznania). Stosunkowo mała część burżuazji wywodziła się z rzemiosła i w przeciwieństwie do Rosji, gdzie udział chłopstwa w kształtowaniu burżuazji był znaczny, jej rodowód nawet w najmniejszym stopniu nie wskazuje na chłopskie lub plebejskie pochodzenie.
Za czołowych przedstawicieli wczesnej epoki kapitalizmu przemysłowego w Królestwie Polskim byli uważani: Leopold Kronenberg, rodziny Scheiblerów, Geyerów i in., w Wielkopolsce — H. Cegielski. Pod koniec XIX w. w powszechnej opinii burżuazję w Polsce symbolizowali głównie żydowscy lub niemieccy przedsiębiorcy łódzcy albo anonimowi finansiści z Berlina, Paryża, Lyonu czy Brukseli. Był to jeden z powodów, dla których burżuazja była opisywana przeważnie negatywnie, a burżuazyjność nie oznaczała wyższej kultury, jak to było we Francji lub w Niemczech. Okres PRL pogłębił pejoratywny wydźwięk słowa, burżuazyjne pochodzenie było powodem do nieufności, a nawet szykan, dlatego najczęściej je zatajano.
Rozwój burżuazji jest wynikiem rozwoju stosunków wolnorynkowych i nowoczesnych form państwa, ale jednocześnie burżuazji przypisuje się najważniejszą rolę w kształtowaniu nowoczesności i wcielaniu w życie idei oświecenia. Burżuazja przyczyniła się do tworzenia demokracji parlamentarnej i była nośnikiem idei liberalnych oraz nowoczesnego pojęcia narodu. W Europie grupy społeczne zaliczane do burżuazji przeżywały okres swego największego awansu politycznego i kulturowego w XIX w., zwłaszcza w okresie po serii zaburzeń w 1848 r. Okres między 1789–1905 r. jest czasem opatrywany mianem „wieku rewolucji burżuazyjnych”.
Bibliografia:
- Żarnowski J., Społeczeństwo Polski międzywojennej, Warszawa 1969;
- Kołodziejczyk R., Miasta, mieszczaństwo, burżuazja w Polsce w XIX w., Warszawa 1979;
- Przemiany społeczne w Królestwie Polskim 1815–1864, red. W. Kula, J. Leskiewiczowa, Wrocław 1979.
- Bürgertum im 19. Jahrhundert. Deutschland im Europäischen Vergleich, Hrsg. J. Kocka, Bd. 1–3, München 1988.
Treść hasła została przygotowana na podstawie materiałów źródłowych PWN.
