Demokracja szlachecka – ruch polityczny kształtujący się od końca XIV w. (koszycki przywilej 1374) i rozwijający się do 3. ćwierci XVI w., następnie zanikający do połowy XVII w., także określenie stosowane niekiedy wobec ustroju politycznego istniejącego w Rzeczypospolitej w XV–XVI w. Ruch ten występował przeciw silnej władzy królewskiej, magnatom, klerowi, mieszczanom i chłopom. Rozszerzył on przywileje szlacheckie, powodując ekonomiczną i polityczną emancypację szlachty (zwłaszcza średniej) spod przewagi możnowładców i Kościoła, umożliwiając jej oddziaływanie na rządy poprzez sejmiki oraz sejm walny (egzekucja dóbr, egzekucja praw).

W sferze gospodarki demokracja szlachecka wiązała się z rozwojem systemu folwarczno-pańszczyźnianego (folwark, pańszczyzna) i wzrostem poddaństwa chłopów oraz ograniczeniem praw mieszczaństwa, co dało ekonomiczne podstawy do wzrostu roli polityczno-społecznej i kulturalnej szlachty. W okresie demokracji szlacheckiej państwem współrządziło zaledwie 2–3% społeczeństwa, ale szlachecka Polska stanowiła wielką siłę przyciągającą dla Rusinów, szlachty czeskiej, a nawet niemieckiej.

Demokracja szlachecka przyczyniła się zarówno do wzrostu, jak i upadku Polski (jej owocem były rokosze i liberum veto): nie dopuściła do powstania silnej państwowości i silnych gospodarczo miast, co miało negatywne skutki, w zakresie jednak świadomości obywatelskiej i tolerancji była zjawiskiem pozytywnym.

Treść hasła została przygotowana na podstawie materiałów źródłowych PWN.