Dostawy obowiązkowe – forma kontyngentu, skup przez państwo zwłaszcza produktów rolnych po cenach stałych (zwykle niższych niż wolnorynkowe) ze wszystkich gospodarstw rolnych, w ilości zależnej od ich powierzchni i innych kryteriów.

W Polskiej Republice Ludowej (PRL) początki dostaw obowiązkowych były związane z wprowadzeniem we wrześniu 1944 r. wojennych świadczeń rzeczowych rolnictwa. Formalnie obejmowały: 4 zboża, ziemniaki, rośliny strączkowe, rośliny oleiste, siano, słomę i zwierzęta rzeźne, w praktyce egzekwowano tylko świadczenia w zbożu i ziemniakach.

Świadczenia te, będące podstawą zaopatrzenia kartkowego ludności i wyżywienia wojska, zlikwidowano ze względów politycznych w czerwcu 1946 r. Utrzymujące się trudności aprowizacyjne zmusiły władze do wprowadzenia w 1947 r. podatku gruntowego w naturze, który w 1950 zastąpiono powszechnym planowym skupem zboża. Załamanie produkcji rolnej, jakie nastąpiło pod wpływem polityki kolektywizacji rolnictwa i wyniszczenia bogatszych i średniozamożnych chłopów, było głównym powodem wprowadzenia w 1951 r. dostaw obowiązkowych ziemniaków, a w 1952 zwierząt rzeźnych, mleka i zbóż dla gospodarstw chłopskich i spółdzielni produkcyjnych.

Dostawy obowiązkowe gospodarstw chłopskich realizowano zgodnie z klasową polityką państwa, co wyrażało się w silnej progresji obciążeń, zależnej od wielkości gospodarstwa. Ociągających się z dostawami karano (w przyspieszonym trybie) aresztem. Dostawy obowiązkowe, realizowane po cenach ustalonych przez państwo, stanowiły źródło znacznej części środków kierowanych na rozwój całej gospodarki, głównie przemysłu ciężkiego. Mimo silnej krytyki dostawy obowiązkowe utrzymano po październikowym przesileniu politycznym w 1956 r., ograniczając się do zniesienia dostaw obowiązkowych mleka, zmniejszenia o 1/3 norm dostaw zboża oraz podniesienia cen obowiązkowego skupu.

Od 1959 r. funkcjonował Fundusz Rozwoju Rolnictwa, tworzony z różnicy między wyższymi cenami wolnorynkowymi płodów rolnych a niższymi, stosowanymi w dostawach obowiązkowych, który zasilił potrzeby jedynie rolnictwa (szczególnie kółek rolniczych). Dostawy obowiązkowe ograniczały akumulację i spożycie w gospodarstwach, uniemożliwiały ich specjalizację produkcyjną, mimo utrzymującego się niezadowolenia wsi z tej formy świadczeń zniesiono je dopiero na początku 1972 roku.

Źródło

• Słabek H., Wkład rolnictwa do gospodarczego rozwoju kraju w latach 1945–1965, „Dzieje Najnowsze” 1983 nr 1–2.

Treść hasła została przygotowana na podstawie materiałów źródłowych PWN.