Dziesięcina – podatek składany przez ludność na utrzymanie duchowieństwa, stanowiący dziesiątą część plonu lub dochodu.

Dziesięcina świadczona była w starożytnym Egipcie, Grecji, Rzymie i Palestynie. W Kościele katolickim początkowo wnoszona zwyczajowo, w III–IV w. zinstytucjonalizowana, od 585 r. pod sankcją ekskomuniki. Od V w. egzekwowana w państwie Franków, stopniowo upowszechniła się we wszystkich krajach katolickich; w XVI w. zniesiona w krajach objętych reformacją, kres pobieraniu dziesięciny położyła rewolucja francuska w latach 1789–1799 oraz przemiany w okresie Wiosny Ludów w 1848 roku.

W Polsce dziesięcina składana była od końca X w., początkowo przez księcia, zapewne od pierwszej połowy XI w. przez wszystkich posiadaczy dóbr ziemskich. W XIII w. ukształtowały się dominujące formy: dziesięcina snopowa, czyli wytyczna (najbardziej rozpowszechniona i szczególnie korzystna dla Kościoła), pobierana na polu bezpośrednio po żniwach w postaci co dziesiątego snopa zboża.  Stopniowo pojawiały się dziesięcina małdratowa, ściągana w postaci wymłóconego ziarna, oraz dziesięcina pieniężna, która w Polsce stała się formą dominującą dopiero od końca XVIII wieku.

Niekiedy świadczono dziesięcinę z innych produktów, takich jak len, konopie, miód, wyjątkowo od dochodów z kopalń, karczem i młynów. Uchylających się od dziesięciny stawiano przed sądy kościelne. Wysokość i sposób pobierania dziesięciny stanowiły już od początku XIII w. przedmiot ostrych sporów, które nasiliły się w dobie reformacji. Na sejmach egzekucyjnych w latach 1562–1565 szlachta uzyskała wyjęcie spraw o dziesięcinę spod kompetencji sądów duchownych. Brak praktycznej możliwości egzekwowania dziesięciny z dóbr szlacheckich, zwłaszcza protestantów, sprawiał, że w XVI–XVII w. nagminnie nie była ona uiszczana z tych majątków. Ostatecznie dziesięcina została zniesiona w Galicji w 1848 r., w Królestwie Polskim w 1864 r., w zaborze pruskim w 1865 roku.

© Treść hasła pochodzi z serwisów wiedzowych PWN; Encyklopedia PWN, Słowniki języka polskiego i Słowniki obcojęzyczne.