Gross-Rosen

Gross-Rosen – niemiecki nazistowski obóz koncentracyjny w Rogoźnicy. Założony 2.08.1940 r. koło kamieniołomu granitu jako podobóz obozu koncentracyjnego Sachsenhausen, następnie w okresie 1.05.1941–11.02.1945 samodzielny obóz koncentracyjny (106 podobozów na terenie Polski, Czech, Niemiec – większość założona w 1944 r.).

Pierwszy transport trafił do Gross-Rosen 2.08.1940 roku. Przez obóz przeszło co najmniej 125 tys. więźniów z całej Europy, w tym połowa obywateli polskich (do najliczniejszych grup narodowościowych w obozie należeli Żydzi – obywatele różnych państw europejskich, a także Polacy oraz obywatele Związku Radzieckiego, w tym jeńcy wojenni). Wskutek nieludzkich warunków egzystencji i pracy ponad siły straciło życie ok. 40 tys. osób. Więźniowie pracowali m.in. w kamieniołomach, zakładach zbrojeniowych i in. (na terenie Gross-Rosen istniały filie firm Siemens und Halske i Blaupunkt).

W okresie od października 1941 do stycznia 1942 r. miejsce zagłady 2,5 tys. sowieckich jeńców wojennych. Nie został wyjaśniony los więźniów kilku podobozów w Górach Sowich, zmuszonych do pracy w tajnych przedsiębiorstwach wojskowych, po których wszelki ślad zaginął. W 1944 r. do Gross-Rosen ewakuowano wiele dziesiątek tysięcy więźniów z innych obozów przed zbliżającym się frontem. Ewakuacji Gross-Rosen dokonano w lutym 1945 roku. W poszczególnych latach komendantami obozu byli: Arthur Rödl (1940–1942), Wilhem Gideon (1942–1943) i Johannes Hassebrock (1943–1945).

Od jesieni 1943 do lutego 1945 r. działał na terenie KL Gross-Rosen wychowawczy obóz pracy wrocławskiego gestapo (AEL), przez który przeszło 4200 więźniów. Wśród filii Gross-Rosen znajdował się słynny i kryjący jeszcze wiele tajemnic obóz pracy w Walimiu, tzw. Reise – po części mieszczący się w podziemnych korytarzach i bunkrach – największa budowla obozowa III Rzeszy. Po wojnie na terenie byłego obozu ustawiono mauzoleum i pomnik poświęcone pamięci pomordowanych więźniów.