Hagana (hebr., Obrona) – żydowska tajna organizacja wojskowa, założona w 1920 r. z inicjatywy środowisk lewicowych jako forma samoobrony osiedli żydowskich w Palestynie przed atakami arabskimi.
Idea zorganizowania samoobrony zrodziła się jeszcze przed początkiem mandatu brytyjskiego, gdy Palestyna stanowiła część imperium otomańskiego. Początek mandatu wskazywał, że taka organizacja nie będzie już potrzebna, funkcje bronienia porządku publicznego i zapewnienia bezpieczeństwa ludności wzięły na siebie władze mandatowe i ich instytucje. Jednak ataki arabskie na osiedla żydowskie w Górnej Galilei, zagrożenie osiedli na terenie Dolnej Galilei wiosną i latem 1920 r. oraz zakończona niepowodzeniem próba jawnego zorganizowania przez Włodzimierza Żabotyńskiego żydowskiej samoobrony w Jerozolimie wiosną 1920 r. rozwiały złudzenia. Żołnierze byłego Legionu Żydowskiego i członkowie organizacji paramilitarnej Ha-Szomer doszli do wniosku, że konieczne jest stworzenie organizacji samoobrony. Decyzję powzięto w czerwcu 1920 r. na konferencji Achdut ha-Awoda w Kineret. We wrześniu 1920 r. została utworzona organizacja Gdud ha-Awoda (Legion Pracy i Obrony im. Józefa Trumpeldora) przy udziale byłych członków Ha-Szomer. Jego członkowie mieli pracować i walczyć jako rezerwa powstającej jednocześnie Hagany. Zdominował ją nurt socjalistyczny, podlegała Histadrutowi (związkom zawodowym). Organizowano kursy wojskowe dla oficerów oraz szukano dróg zakupu i przemytu broni z Europy. Po zamieszkach arabskich w 1929 r. Hagana dążyła do przygotowania wojskowego wszystkich Żydów zdolnych do noszenia broni.
Hagana uznawała autorytet Agencji Żydowskiej i palestyńskiej Żydowskiej Rady Narodowej, podporządkowywała się ich nieoficjalnym poleceniom. Podczas powstania Arabów w latach 1936–1939 współpracowała z wojskami brytyjskimi. W Polsce pod koniec lat 30. XX w. doszło do kontaktów przedstawicieli żydowskich organizacji wojskowych z Palestyny z władzami polskimi, w wyniku czego w polskich jednostkach wojskowych w Andrychowie i Rembertowie zorganizowano kursy dla Irgun Cwai Leumi (utworzonego przez Nową Organizację Syjonistyczną) oraz Hagany. Z Polski wysyłano też do Palestyny transporty z bronią i amunicją, a największy z nich (5 tys. karabinów) miał zostać odprawiony tuż przed wybuchem II wojny światowej. Większą część tego transportu Żydzi przekazali w połowie września 1939 r. Dowództwu Obrony Warszawy.
Uznana za sojusznika w okresie II wojny światowej, Hagana organizowała zaciąg do armii brytyjskiej; po wojnie prowadziła akcje sabotażowe przeciwko władzy brytyjskiej w Palestynie, brała też udział w organizowaniu nielegalnej imigracji do Palestyny. W dowództwie reprezentowani byli przedstawiciele różnych syjonistycznych ugrupowań politycznych. W wyniku ich porozumienia, w czerwcu 1941 r. dowódcą Hagany został Mojżesz Kleinbaum (Sneh). 1.10.1945 r. Hagana rozpoczęła walkę zbrojną przeciwko władzy mandatowej. Hagana, Ecel i Lechi (Lochamej Cherut Israel – Bojownicy o Wolność Izraela, nielegalna prawicowa organizacja wojskowa) stworzyły organizację oporu Ha-Meri ha-Iwri (Ruch Oporu Żydowskiego), na której czele stał tzw. Komitet X, w którym Haganę reprezentował Kleinbaum.
Dużą rolę w powstawaniu armii izraelskiej odegrali żydowscy żołnierze i podoficerowie, którzy wyszli z Rosji z Armią Andersa i zdezerterowali w Palestynie. Po wojnie również szkolono w Polsce żydowskich bojowców. Szkolenia te odbywały się w obozie w Bolkowie na Dolnym Śląsku, utworzonym w 1947 roku. Obóz zorganizowano m.in. przy pomocy Jointu. Wiadomo, że w październiku 1948 r. szkoliło się w nim ponad 2,5 tys. Żydów, a wielu wyjechało do Izraela wcześniej. W sumie kursy w Bolkowie ukończyło kilka tysięcy bojowników. Organizacje syjonistyczne zbierały pieniądze i werbowały ochotników do Hagany. Obóz istniał do końca 1948 roku, po utworzeniu Państwa Izrael (1948) bowiem Hagana stała się trzonem armii izraelskiej.
Natalia Aleksiun
Tekst powstał na podstawie książki „Żydzi w Polsce. Dzieje i kultura. Leksykon”, red. J. Tomaszewski, A. Żbikowski, Warszawa 2001. © Treść hasła pochodzi z serwisów wiedzowych PWN; Encyklopedia PWN, Słowniki języka polskiego i Słowniki obcojęzyczne.
