Jerozolima ziemska i Jerozolima niebiańska – w ikonografii Jerozolima ziemska, wraz ze Świątynią Jerozolimską, była dla Izraelitów miastem Boga. Przekonanie, że leży w centrum świata, nobilitowało całe jej założenie urbanistyczne. Jej przedstawienia można spotkać już w zabytkach wczesnochrześcijańskich: na przełomie IV i V w. została wyobrażona w konsze apsydy kościoła Santa Pudenziana w Rzymie; z drugiej połowy VI w. pochodzi mozaika jednej z najstarszych map Palestyny, na której jest widoczne miasto obwiedzione murami obronnymi; w miejscowości Umm ar-Rasas w kościele Świętego Szczepana spośród innych miast Palestyny na pierwsze miejsce wysuwa się plan Jerozolimy z greckim napisem Hagia Polis.

Wraz z rozwojem pielgrzymek do Ziemi Świętej powstało wiele map opatrzonych schematycznymi rysunkami wyglądu Jerozolimy, z zaznaczonymi głównymi miejscami związanymi z życiem, męką i śmiercią Jezusa (rysunek biskupa Arculfa z końca VII w. oraz dzieło iryjskiego mnicha Adamnana De locis sanctis z przełomu VII i VIII w.). W okresie wypraw krzyżowych w centrum Jerozolimy zwykle umieszczano Grób Chrystusa lub rotundę Anastasis (mapa z ok. 1140–1170). Szlakami krzyżowców wędrowały tłumy pielgrzymów, dla których posiadanie jakiejś ilustracji Jerozolimy było kwestią nie tyle potrzeby z punktu widzenia orientacji geograficznej, ile raczej jej obecności jako świętej pamiątki. Jako miasto idealne lub nawiązujące do konkretnej architektury miast historycznych pojawia się w tle wyobrażanych w sztuce wydarzeń biblijnych (np. Hubert i Jan van Eyckowie, Trzy Marie u grobu, ok. 1420).

W późnym średniowieczu dotychczasowe schematyczne wyobrażenia miasta zaczęły stawać się bardziej werystyczne. Przykładem może być obraz Jerozolimy w Liber Chronicorum Hartmanna Schedla (1493) lub w Biblia cum postillis Mikołaja z Liry (1497). Kolejny etap w rozwoju ikonografii Jerozolimy stanowił czas wielkich założeń kalwaryjnych w Europie. Powstawały wówczas dzieła z dokładnymi pomiarami zabudowy Jerozolimy, np. Theatrum terrae sanctae et biblicarum historiarum Christiana Adrichomiusa (1590) i Elucidatio Terrae Sancte historica, theologica, moralis Francesca Queresmiusa (1639). Liczne wizerunki Jerozolimy powstały także w nowożytnym ściennym malarstwie synagogalnym (Mohylew, XVIII w.). Okres szczególnego rozkwitu ikonografii Jerozolimy ziemskiej stanowiły ilustrowane przewodniki po Ziemi Świętej.

Chociaż ikonografia Jerozolimy niebiańskiej kształtowała się na podstawie wyglądu Jerozolimy ziemskiej, to jednak głównym źródłem inspiracji był tekst Apokalipsy świętego Jana. Koncepcja miasta idealnego z Apokalipsy wzorowała się na asyryjskim Babilonie, na greckiej Agorze i na rozplanowaniu Rzymu – urbs quadrata. W sztuce chrześcijańskiej Jerozolima niebiańska występuje już na mozaikach bazyliki Santa Maria Maggiore w Rzymie (V w.) i w kościele San Vitale w Rawennie (VI w.). W średniowieczu nawiązywały do niej w formie i w dekoracji m.in. królewskie korony (korona Świętego Cesarstwa Rzymskiego, X w. – Wiedeń), relikwiarze, kadzielnice (srebrna kadzielnica z Trzebnicy, początek XIII w.), oprawy ksiąg, ołtarze (Pala d’Oro, IX–XIV w. – Bazylika Świętego Marka w Wenecji), krzyże, płyty nagrobne Małgorzaty i Jana van Soestów (ok. 1358 – kościół Świętego Jana w Toruniu), zwisające w świątyniach korony światła (Hildesheim, 1054–1079), kielichy mszalne i racjonały. Forma i bogactwo materiału miały wskazywać w sposób alegoryczny na miejsce szczęśliwości człowieka w wymiarze eschatologicznym.

Do idealnego wzorca Jerozolimy sięgano w założeniach miast (włoskie miasta republiki), klasztorów (Sankt Gallen) i świątyń (bazyliki konstantyńskie). Najliczniejszy materiał ikonograficzny stanowiły ilustracje komentarzy do Apokalipsy. Jerozolima niebiańska, rozumiana jako Miasto Zstępujące z Nieba i Oblubienica Baranka, była ukazywana głównie na planie kwadratu (komentarz Beatusa, XII w.) i koła (Liber Floridus, XIII w.). W barokowym malarstwie ściennym – zazwyczaj w sposób iluzjonistyczny, na sklepieniach świątyń (kościół Pokoju w Świdnicy, 1694; dekoracja malarska kościoła Świętej Anny w Krakowie, 1696–1703). Motyw Jerozolimy niebiańskiej pojawia się także we współczesnej sztuce sakralnej (korona światła oraz dekoracja tabernakulum w kościele Zesłania Ducha Świętego w Otwocku, 1995).

Bibliografia

• Bania Z., Kalwarie polskie w XVII wieku. Dzieje stosowania w Europie od X do końca XVII wieku uświęconych Pasją Chrystusa miar jerozolimskich, Warszawa 1993.
• Jerozolima w kulturze europejskiej, Materiały konferencji ISPAN w Warszawie, red. P. Paszkiewicz, T. Zadrożny, Warszawa 1997.
• Kobielus S., Niebiańska Jerozolima. Od sacrum miejsca do sacrum modelu, Warszawa 1989.
• Kühnel B., From the Earthly to the Heavenly Jerusalem. Representations of the Holy City in Christian Art of the First Millenium, Rome–Freiburg–Wien 1987.

Stanisław Kobielus

© Treść hasła pochodzi z serwisów wiedzowych PWN; Encyklopedia PWN, Słowniki języka polskiego i Słowniki obcojęzyczne.