Judenrat (niem.) – Rada Żydowska.
Judenraty były instytucjami tworzonymi na okupowanych terytoriach polskich na mocy dyrektywy Reinharda Heydricha z 21 września 1939 r. oraz zarządzenia Hansa Franka z 18 listopada 1939 roku. Miały zarządzać lokalnymi społecznościami żydowskimi pod nadzorem władz niemieckich, wykonując ich polecenia. Choć formalnie zachowały cechy organizacji gmin żydowskich, ich główną rolą było bezwzględne wykonywanie rozkazów okupanta.
Członkowie rad i ich przewodniczący, tzw. starsi (niem. Judenälteste), byli mianowani przez niemieckie władze okupacyjne, którym odpowiadali za swoje działania. W większych miastach, jak Warszawa, istniały specjalne urzędy, np. Urząd Komisarza Dzielnicy Żydowskiej podlegający gubernatorowi warszawskiemu. W Łodzi funkcjonował Gettoverwaltung (niem. Zarząd Getta), podlegający z kolei burmistrzowi. Judenraty otrzymywały również rozkazy bezpośrednio od SS i gestapo.
Obowiązki Judenratu warszawskiego obejmowały m.in. codzienne dostarczanie tysięcy robotników żydowskich do obozów pracy, gdzie panowały nieludzkie warunki, oraz zbieranie kontrybucji – od futer, złota po meble. Judenrat miał również za zadanie wdrażanie represyjnych metod walki z epidemiami zgodnie z niemieckimi wytycznymi. Przy Radzie Żydowskiej działała Żydowska Policja Pomocnicza (Służba Porządkowa), której zadaniem było utrzymywanie porządku i wspomaganie niemieckich operacji represyjnych.
Mimo starań Judenratów, sytuacja w gettach pogarszała się z miesiąca na miesiąc. Wobec ich bezradności, kluczową rolę w ratowaniu Żydów od głodu odegrały instytucje samopomocowe, zwłaszcza Żydowska Samopomoc Społeczna (ŻSS). Organizacja ta, wspierana finansowo przez American Jewish Joint Distribution Committee („Joint”) oraz inne zagraniczne organizacje, takie jak Międzynarodowy Czerwony Krzyż, dostarczała pomoc najbiedniejszym, organizując m.in. kuchnie ludowe. Podporządkowane ŻSS organizacje, takie jak TOZ (Towarzystwo Ochrony Zdrowia Ludności Żydowskiej), zapewniały opiekę medyczną, a Centos (Centralne Towarzystwo Opieki nad Sierotami i Dziećmi Opuszczonymi) opiekowało się dziećmi w sierocińcach, w tym w Domu Sierot Janusza Korczaka. Do 1941 r. paczki pomocowe docierały do indywidualnych odbiorców również z terenów pod okupacją sowiecką.
Charakterystycznym elementem warszawskiego getta były komitety domowe, które organizowały zbiórki żywności w ramach akcji takich jak „talerz zupy” czy „jedna łyżka” na rzecz głodujących sąsiadów i przesiedleńców.
Podstawowym problemem w relacjach między Judenratem a społecznością żydowską był fakt, że poza pełnieniem funkcji administracyjnych, Rada miała również realizować zadania represyjne narzucone przez Niemców. Zmuszano ich czasem do użycia siły lub organizowania łapanek pod groźbą śmierci lub deportacji. To rodziło silne antagonizmy w społeczeństwie żydowskim.
Mimo to, w większości gett, do momentu rozpoczęcia akcji deportacyjnych, Judenraty starały się działać na rzecz ochrony Żydów, licząc, że kompromisy pozwolą ocalić choć część ludności. Krytykowano ich jednak za zbytnią uległość wobec Niemców i skupianie się na mniej istotnych sprawach w obliczu zagrożenia życia całej społeczności.
Rola Judenratów budzi kontrowersje do dziś. Znane są różne podejścia ich przewodniczących – np. Adam Czerniaków, przewodniczący warszawskiego Judenratu, choć współpracował z Niemcami z konieczności, wyznaczał pewne granice. Mordechaj Chaim Rumkowski z Łodzi zasłynął jako symbol kolaboracji, wierząc, że produktywność Żydów może ocalić getto. W 1942 r., w obliczu niemieckiego rozkazu deportacyjnego, wydał chorych, starców i dzieci, aby ocalić pozostałych. Dzięki jego taktyce łódzkie getto przetrwało dłużej niż inne, aż do lipca 1944 roku.
Należy jednak pamiętać, że postawy poszczególnych członków Judenratów były zróżnicowane. Niektórzy działacze Judenratów wykorzystywali swoje stanowiska do wzbogacenia się czy ochrony własnej rodziny. Jednoznaczna ocena wszystkich Judenratów i dla całego czasu ich istnienia wydaje się jednak niemożliwa.
