Kuczka (spolszczone z hebr. suka – szałas, namiot) – niewielki domek lub szałas, przystrojony nieraz malowidłami i owocami, wznoszony na dziedzińcu domu w jesienne święto Sukot[1.1]. W domku tym przez siedem dni spożywa się posiłki i odmawia modlitwy na pamiątkę wędrówki do Ziemi Świętej przez pustynię, gdzie mieszkano w namiotach.
Szczegółowe przepisy religijne dotyczące święta Sukot zostały sprecyzowane w Talmudzie w traktatach Suka i Szabat oraz przez Majmonidesa w Miszne Tora, w rozdziale Suka[1.2]. Opisano tam dokładnie wygląd szałasu i wymogi konstrukcyjne związane z kultem: powinien stać pod gołym niebem, mieć co najmniej trzy ściany, być zbudowany z materiału roślinnego. Pokrycie dachu – schach, powinno być wykonane z roślin, takich jak: słoma, trzcina, sitowie, wierzba czy jedlina. Konstrukcja dachu powinna być na tyle gęsta, aby „słońce nie przewyższało cienia w szałasie” oraz żeby „większe gwiazdy można było przez nią widzieć”[1.1.2].
Żydowska tradycja religijna przybrała w Polsce specyficzną formę, dostosowaną do realiów i klimatu, gdyż święto przypada na zimną i deszczową, a czasem nawet mroźną – jesień. Oprócz kuczek wznoszonych okazjonalnie na Sukot, specyfiką polską były szałasy na trwałe zespolone z budynkiem mieszkalnym. Wykonane z drewna lub rzadziej murowane, przybierały formę zbliżoną do zabudowanego balkonu, loggii, werandy lub ganku. Nieodzownym elementem, wyróżniającym kuczkę, był otwierany dach.
Kuczki spotykamy dzisiaj w tkance dużych miast, a także miasteczek. Znajdują się w obszarach zabudowy historycznej, najliczniej tej powstałej od XIX w. do końca lat 30. XX wieku. Do dzisiaj przetrwały głównie kuczki, które znajdują się na tylnych elewacjach kamienic, od podwórzy. Znana jest jednak przedwojenna fotografia północnej pierzei rynku w Bełżycach w woj. lubelskim gdzie wszystkie fasady kamieniczek wychodzących na rynek posiadają okazałe, drewniane kuczki, wykonane z dość przypadkowych materiałów[1.3]. Daje się również zauważyć pewna prawidłowość, polegająca na występowaniu w sąsiedztwie kilku domów z kuczkami, jak w Izbicy (woj. lubelskie) przy ul. Lubelskiej oraz w Białej Podlaskiej przy ul. Łomaskiej. Analiza stylistyczna często wskazuje na wykonanie położonych w niedużej od siebie odległości przez tego samego rzemieślnika. Kuczki, które przetrwały, najczęściej identyfikowane są dzisiaj jako ganki, gołębniki lub werandy. W dużych miastach znaleźć można je w dzielnicach zamieszkałych przed Zagładą, przez społeczność żydowską, a w miasteczkach – w domach przyrynkowych i sąsiadujących z rynkiem.
dr Małgorzata Michalska-Nakonieczna
- [1.1] Etymologia słowa kuczka wywodzona jest od staropolskiego słowa kucza – szałas, chata. Ten sam źródłosłów ma czasownik kucać, kuczać oraz zwrot siedzieć w kucki, kuczki, Za: Aleksander Bruckner, Słownik etymologiczny języka polskiego, Kraków, 1927, s. 279.
- [1.2] Trzciński A., „Będziecie mieszkać w szałasach przez siedem dni” (III Mojż. 23, 42), „Polska Sztuka Ludowa – Konteksty” 1989, t. 43, z. 1–2, ss. 89–90.
- [1.1.2] Trzciński A., „Będziecie mieszkać w szałasach przez siedem dni” (III Mojż. 23, 42), „Polska Sztuka Ludowa – Konteksty” 1989, t. 43, z. 1–2, ss. 89–90.
- [1.3] Miasteczko prowincjonalne Europy Środkowej w Muzeum Wsi Lubelskiej w Lublinie. Etap I. Album promocyjny projektu realizowanego przez Muzeum Wsi Lubelskiej w Lublinie, Lublin 2012, s. 36.
