Moneta

moneta (łac.) – pieniądz metalowy o unormowanym ciężarze, składzie, kształcie i wymiarach, opatrzony pieczęcią wydawcy (emitenta), przedmiot badań naukowych numizmatyki. Podstawowe parametry monety, ciężar i zawartość kruszcu, określa stopa mennicza. Kształt monety jest zazwyczaj płaski, bywa miseczkowaty, okrągły lub owalny, niekiedy wieloboczny (klipa). W Chinach od VIII w. p.n.e. do I w. n.e. przybierał formę umownych narzędzi (motyki, noża); na Dalekim Wschodzie do początku XX w. pośrodku monety umieszczano kwadratowy otwór (okrągły otwór bywał stosowany w monetach kolonii afrykańskich, a w XX w. w monetach niektórych państw europejskich w celu rozróżnienia nominału). Surowcem monety były tradycyjnie srebro i brąz, rzadziej złoto, a także inne metale i stopy (miedź, mosiądz, platyna), wyjątkowo surowce niemetaliczne (skóra, tektura, porcelana), a od połowy XIX w. również stopy niklu i glinu, cynk i żelazo. Najczęściej stosowana technika wykonywania monety to bicie stemplem, także tłoczenie w prasie (mennica); ograniczony zasięg miało odlewanie monet w formach (głównie Daleki Wschód).

Powierzchnia monety ma dwie strony – główną awers (zawsze) i odwrotną rewers (na ogół); są one opatrzone stemplem. Zmiany prawnych warunków funkcjonowania monety (np. jej wartości) dokumentuje niekiedy dodatkowy odcisk stempla, czyli kontrasygnatura. W środkowej Europie w XII–XVII w. stosowano również monety z cienkiej blachy, wybite jednym stemplem (na rewersie jest negatyw awersu), brakteaty. Środkowa część stempla jest zwana polem, dookolna – otokiem, ewentualna część, odcięta cięciwą – egzergą (odcinkiem). Powierzchnia boczna (obrzeże) na monetach nowożytnych często nosi ornament lub napis. Stemple monety zazwyczaj łączyły napis (legendę) i wyobrażenie plastyczne (w niektórych kręgach kulturowych i okresach tylko jeden z tych elementów).

Zawierały one początkowo głównie symbole religijne (bóstwa i ich atrybuty), nazwy miejscowe i imiona władców, którzy w okresie hellenistycznym pojawiają się również w wyobrażeniach plastycznych (w niektórych państwach także oznaczenia nominałów). Od III w. p.n.e. stempel monety często propagował władzę (w późnej starożytności niemal wyłącznie).

U Celtów i w średniowieczu doszło do znacznego ujednostajnienia stempli oraz do powszechnego zjawiska naśladownictw, tj. powtarzania mniej lub bardziej dokładnie figur z monet już zadomowionych na danym rynku, moneta nie traciła jednak swoich aspektów religijnych i politycznych. Od XVI w. moneta zazwyczaj przedstawiała osobę władcy (portret, inicjał; w republikach zastępowane alegoriami lub treściami pamiątkowymi) na jednej, a herb na drugiej stronie.

Moneta otrzymuje nadaną normatywnie przez emitenta wartość – nominał. Gdy zawartość kruszcu jest w istotnym stopniu mniejsza, niż przewiduje nominał, to moneta jest niepełnowartościowa. Jeśli obieg takiej monety jest ograniczony prawem (nikt nie ma obowiązku przyjmować w niej kwoty wyższej niż ustalona), jest to bilon. Moneta pełnowartościowa o nieograniczonej mocy uwalniania od zobowiązań była dawniej zwana kurantem (obecnie w tej roli występują banknoty i pieniądz bezgotówkowy). Pozbawienie monety zdolności uwalniania od zobowiązań (wycofanie z obiegu zarówno na mocy aktu władzy, jak i decyzji użytkownika) jest zwany demonetyzacją.

W intencji emitenta moneta mogła również – a nawet przede wszystkim – pełnić funkcję manifestacyjną (demonstrować rangę władcy), propagandową (przedstawiać zalety władzy), a także dewocyjną (zwracać się o pomoc bóstwa albo patrona). W intencji użytkownika moneta stawała się częstym przedmiotem ofiary sakralnej, magii, zwłaszcza w niektórych obrzędach przejścia (małżeństwo, koronacja, wjazd, pogrzeb) oraz daru. Wtórnie stała się obiektem popularnego kolekcjonerstwa, toteż współcześnie postać monety nadaje się nieprzeznaczonym do obiegu okazom, wykonywanym dla zbieraczy lub inwestorów (sztabki kruszcu w formie monet, często z umieszczonym fikcyjnym nominałem).

Moneta powstała w wyniku ewolucji (płacidło) jako forma kruszców używana do płacenia i daru, łatwa do zmierzenia i gwarantowana w jakości. Powstanie pierwszych monet w kulturze śródziemnomorskiej, jak się przyjmuje na ogół, nastąpiło ok. 650 p.n.e. w Lidii i Jonii (monety ze srebra i złota oraz ich stopu, tzw. elektronu). Wcześniej, w VIII w. p.n.e., pojawiły się formy protomonetarne z brązu w Chinach. Wykształcona w świecie greckim forma monety została zaadaptowana w Persji (VI–V w. p.n.e.) i Indiach (IV w. p.n.e.) na Wschodzie, a w koloniach fenickich na Zachodzie.

W Rzymie od ok. 300–280 p.n.e. występowały ciężkie monety lane z brązu, zwane aes grave. Od 214–211 p.n.e. pojawił się system monetarny oparty na srebrze (denar). W II–I w. p.n.e. w zamieszkanej przez Celtów Europie bito monety złote i srebrne na wzór grecki. Tradycję rzymską kontynuowały zaś monety Bizancjum, Etiopii (Aksum) i państw germańskich (np. Ostrogotów, Wandalów, Wizygotów); tradycję chińską – monety japońskie (VIII w.) i koreańskie (X w.).

Od VII w. bito monety we Fryzji i Wielkiej Brytanii oraz w kalifacie arabskim, od IX w. – na Półwyspie Jutlandzkim, w końcu X w. – w środkowej Europie (Czechy ok. 970, Ruś ok. 990, Polska, Szwecja i Norwegia ok. 995, Węgry ok. 1000). W Bizancjum i krajach muzułmańskich w obiegu była moneta złota, srebrna i brązowa, w Europie łacińskiej od końca VIII do XIII w. – w zasadzie tylko srebrna (denar).

Monetę złotą (dukat, floren) bito w północnych Włoszech od drugiej połowy XIII w., a w XIV–XV w. w Europie i na Bliskim Wschodzie odgrywała ona rolę dominującą. W XIII w. wprowadzono srebrną monetę wielodenarową (grosz), a od przełomu XV i XVI w. – znacznie większe talary, które w XVI w. zaczęto bić także w Ameryce (dolar). W XVII w. do wybijania monety zdawkowej zaczęto stosować miedź i brąz. W ciągu XIX w. państwa europejskie rozpowszechniły swoje monety w krajach Azji i Afryki i stopniowo opierały systemy monetarne na monecie złotej, pozostawiając monety srebrne i z kruszców nieszlachetnych jako pomocnicze (bilon). W XX w. moneta utraciła znaczenie ekonomiczne na rzecz banknotu i pieniądza elektronicznego (jest uważana za metalowy znak pieniężny).

Na ziemie polskie sporadycznie napływały w starożytności monety greckie i celtyckie (te ostatnie w drugiej połowie I w. p.n.e. bito również koło Krakowa). Liczne są znaleziska monet rzymskich z I–II w. (dyskusyjne jest, czy ich użytek miał charakter obiegu pieniężnego). Napływające w IX–X w. srebrne monety arabskie, a w X–XI w. zachodnioeuropejskie (głównie niemieckie i anglosaskie) służyły do obiegu i tezauryzacji. Własna emisja monet, ok. 995–1025 (denary), była niewielka, od ok. 1070 r. – stawała się znacznie obfitsza. W XII w. wprowadzono renovatio monetae, a ok. 1180 r. własne monety zaczęli wybijać książęta dzielnicowi, później także niektórzy biskupi, klasztory i wojewodowie (głównie brakteaty).

Pod koniec XIII w. na Śląsku pojawiły się monety wielodenarowe (kwartniki), na Pomorzu w końcu XIV w. – witteny i szelągi. W dużych transakcjach używano czeskich groszy (XIV w.) i węgierskich dukatów (XV w.). System monetarny Królestwa Polskiego zjednoczył ok. 1365–1370 Kazimierz III Wielki, opierając go na groszu (w XV w. bito głównie półgrosze i denary). Reforma Zygmunta I Starego w 1528 r. wprowadziła system bimetaliczny, oparty na srebrnym groszu (w srebrze bito też denary, kwartniki, trojaki, szóstaki) i złotym dukacie, wspólny dla Korony i obu części Prus.

W 1580 r. rozciągnięto polski system monetarny na Litwę, która zachowała własną emisję, wprowadzono też regularną emisję talarów (w srebrze w XVII w. też szelągi, półtoraki i orty). Po 1659 r. inflacyjna emisja szelągów miedzianych i srebrnych złotówek (tymf) przekształciła polski system monetarny w miedziano-srebrny (przy minimalnej emisji w latach 1686–1749). Stanisław August Poniatowski przywrócił w 1766 r. system srebrno-złoty, ze złotym (bitym w srebrze, wraz z monetami 1/4, 1/2 i 2 zł oraz talarami) i dukatem, powiązanymi stałą relacją, oraz z miedzią pełniącą funkcję pomocniczą (szeląg, półgrosz, grosz, trojak). W Księstwie Warszawskim według nieco zmodyfikowanego systemu bito 1 i 3 gr w miedzi, natomiast 5, 10 gr, 1, 2 zł i talar w srebrze oraz dukat w złocie. W Wielkim Księstwie Poznańskim krótko emitowano grosze i trojaki, a w Wolnym Mieście Krakowie – 5 i 10 gr oraz 1 zł.

W Królestwie Polskim w 1815 r. zamiast talarów wprowadzono srebrne monety 5 i 10 zł, a zamiast dukatów – złote monety 25 i 50 zł (złoty w złocie nie był równy złotemu w srebrze). Po 1832 r. bito monety polskie podobne do rosyjskich, a w 1865 r. całkowicie zaniechano emisji. W XIX i pierwszej połowie XX w. wypuszczono znaczne liczby prywatnych i komunalnych monet zastępczych, przeznaczonych do wewnętrznego obiegu gmin, majątków i zakładów przemysłowych. Podczas I wojny światowej niemieckie władze okupacyjne emitowały w latach 1917–1918 żelazne monety polskie w walucie markowej.

Od przełomu 1923 i 1924 wprowadzono emisję monet złotych, srebrnych, niklowych i brązowych II RP w nowej walucie złotowej (1 gr – 20 zł, złota nie wprowadzono do obiegu). Podczas II wojny światowej niemieckie monety cynkowe (1, 5, 10 i 20 gr) wykonano w latach 1941–1944 antydatowanymi stemplami z symbolami II RP. Nową emisję wprowadzono w 1950 r. (1 gr – 1 zł), później rozszerzano o wyższe nominały. W 1990 r. monety wskutek inflacji zniknęły z obiegu. Nową emisję wprowadzono wraz z reformą monetarną w 1995 roku.

Bibliografia

Friedensburg F., Münzkunde und Geldgeschichte der Einzelstaaten des Mittelalters und der neueren Zeit, München 1926.
Kiersnowski R., Moneta w kulturze wieków średnich, Warszawa 1988.
Zarys mennictwa europejskiego, Kraków 1983–1989.

Borys Paszkiewicz

Drukuj