nazizm, narodowy socjalizm, hitleryzm – ruch polityczny (od 1919), ideologia, od przejęcia władzy przez A. Hitlera (1933) system państwowy w Niemczech (tzw. III Rzesza).

O istotę nazizmu toczą się spory: jest on traktowany jako niemiecki radykalny wariant faszyzmu lub jako jedna z odmian totalitaryzmu w Europie. Nazizm pojawił się i rozwinął jako protest przeciw klęsce Niemiec w I wojnie światowej, kładącej kres hegemonialnej polityce cesarstwa, przeciw postanowieniom traktatu wersalskiego oraz kryzysowi pierwszych lat powojennych, który spowodował wzrost wpływów lewicy. Był też próbą powrotu do imperialnego rozwoju za czasów O. von Bismarcka i cesarza Wilhelma II, ujawniającego się w ruchu wszechniemieckim i pangermańskim, we wzroście wpływów nacjonalizmu i rasizmu oraz dążeniu do ekspansji terytorialnej, mającej na celu zdobycie panowania w świecie przez urzeczywistnienie programu odzyskania przez Niemcy należnego im „miejsca pod słońcem” (Lebensraum) i rozwijanie ideologii wojennej.

Jako ruch żerujący na nastrojach klęski, frustracji i odwetu zyskiwał poparcie coraz szerszych kręgów społeczeństwa, któremu obiecywał ukaranie winnych katastrofy 1918 „zdrajców listopadowych” (rewolucja listopadowa 1918 w Niemczech), obalenie Republiki Weimarskiej i ustanowienie „wielkogermańskiej Rzeszy”, mającej „wieńczyć” dzieje Niemiec. W 1923 r. — po nieudanym monachijskim puczu — Hitler, twórca ruchu i przywódca partii NSDAP, postanowił przejąć władzę legalnie, licząc na uzyskanie poparcia większości społeczeństwa.

Miał w tym pomóc zarówno terror bojówek partyjnych SA i oddziałów SS, jak i ideologia ruchu, program opracowany przez G. Federa (1920) i rozwinięty przez Hitlera w Mein Kampf (t. 1–2 1925–27) oraz A. Rosenberga w Der Mythos des 20. Jahrhunderts (1930).

Nazizm jako ideologia był eklektycznym zlepkiem różnych idei, które nie stanowiły spójnego systemu filozoficznego i politycznego i były podporządkowane polityce państwa wodzowskiego. Dla podkreślenia niemieckości ruchu nawiązywał do starogermańskiej zasady czystości krwi i wojennego ducha (motyw ten z upodobaniem przejmowały formacje SS H. Himmlera); głosił kult twórcy I Rzeszy — Henryka I; odwoływał się do mistycyzmu J. Eckharta (szczególnie zafascynowany był nim A. Rosenberg); włączał do „galerii przodków” postać Fryderyka Wielkiego, symbol cnót pruskich; uważał się za kontynuatora idei romantyzmu i wracał do głoszonych przezeń idei narodowych i postulatu zjednoczenia wszystkich Niemców, narodu „bez ziemi”, „bez przestrzeni”, usytuowanego pośród wrogów; za jedną z podstaw światopoglądowych przyjął rasizm, uznając „rasę aryjską” za przeznaczoną do panowania, zaś rasę semicką (Żydów) za zagrażającą ludzkości, zwłaszcza Niemcom; nawiązywał do filozofii siły i walki F.W. Nietzschego, do militarystycznych i geopolitycznych koncepcji H. von Treitschkego i K. Haushofera.

Historiozoficzne konstrukcje, jednostronne i świadomie fałszowane, traciły na znaczeniu wraz z umacnianiem się ruchu nazistowskiego. Od początku składnikiem ideologii nazizmu była pełna nienawiści krytyka zachodniej cywilizacji i jej instytucji. Nazizm występował przeciw liberalizmowi i indywidualizmowi, głosząc prymat wspólnoty narodowej (Volksgemeinschaft) nad interesem jednostki („sam jesteś niczym, twój naród jest wszystkim”). Poddawał krytyce pluralizm partyjny i parlamentaryzm, uzasadniając, że są one wymysłem tych, którzy nie chcą dobra narodu, a myślą tylko o sobie. Ostro atakował demokrację weimarską, charakteryzowaną jako rządy miernot, pozbawionych państwowego i narodowego instynktu.

Nazizm przejmował hasła socjalistyczne i demagogicznie wykorzystywał jego egalitarne formuły w celu zintegrowania wspólnoty narodowej, twierdząc, że każdy naród ma prawo budować swój własny socjalizm. Był wrogiem komunizmu. Dzięki robotom publicznym, likwidacji bezrobocia i umiejętnemu zagospodarowaniu czasu wolnego sprzyjał mobilizowaniu społeczeństwa do udziału w popieraniu polityki odbudowy kraju i przygotowań wojennych. Wraz z umacnianiem się dyktatury Hitlera, hasła socjalistyczne były z ideologii wycofywane, a ich rzecznicy eliminowani.

Nazizm opierał się na darwinizmie społecznym, uznawał kult siły i walki jako podstawowe prawo społeczne („życie jest walką, kto chce żyć, musi walczyć; kto nie walczy, nie zasługuje na to, aby żyć; silniejszy — jak w przyrodzie — zawsze zwycięża słabszego: czyż może dziwić, że kot zjada mysz?”). Zasada siły i walki prowadziła do powstania ideologii wroga, którego należy zniszczyć, aby mógł żyć i rozwijać się naród — wspólnota wartości duchowych. Wrogiem był Żyd (antysemityzm, połączony z programem „ostatecznego rozwiązania kwestii żydowskiej”, stanowił najbardziej autentyczny składnik ideologii nazizmu), komunista, socjaldemokrata, ale także każdy, kogo za wroga uznał wódz. Ideologia nazizmu uzasadniała krwawą rozprawę z rzeczywistymi i domniemanymi wrogami (np. „noc długich noży” 1934 — zamordowanie najbliższych współpracowników Hitlera, oraz „noc kryształowa” 1938 — kiedy dokonano jednego z największych pogromów Żydów).

Pochwała wojny jako jedynej drogi prowadzącej do zapewnienia Niemcom „przestrzeni życiowej” i pokonania spiskujących wrogów była fundamentalnym składnikiem ideologii nazizmu. Jej ukoronowanie stanowiła zasada wodzostwa, personifikowana w osobie Hitlera. Wódz był charyzmatycznym przywódcą, który nie musiał szukać legitymacji dla bezmiaru swej władzy; był utożsamiany z Rzeszą i narodem (niem. ein Volk — ein Reich — ein Führer), jego wola była wolą narodu i państwa, jego rozkaz miał moc normy prawnej. Wódz wymagał nie tylko posłuszeństwa i lojalności od społeczeństwa; żądał ostentacyjnego manifestowania tożsamości z prowadzoną przez siebie polityką.

Wódz był fundatorem i strażnikiem „narodowosocjalistycznego światopoglądu”, którego zasady nie zostały zresztą nigdy skodyfikowane, by nie ograniczać pola manewru. Hitler traktował Kościoły instrumentalnie, zamierzał stworzyć nową „religię germańską”. Dopełnieniem wodzostwa było panowanie ideologii nad nauką i indoktrynacja uczonych, od których oczekiwano pełnej dyspozycyjności; poszczególne dyscypliny nauki miały wspierać hitlerowską politykę; ze szczególną zaciekłością zwalczano tradycyjną naukę prawa; prawo w nazizmie identyfikowano z moralnością, której zasady określał wódz.

W 1933–45 nazizm był w Niemczech ideologią państwową oraz czynnikiem integrującym społeczeństwo wokół hitlerowskiej polityki. Umożliwił ugruntowanie się totalitarnej dyktatury, podniósł bezprawie i terror — nie tylko wobec przeciwników politycznych — do rangi jednego z głównych zadań państwa, które określało się chętnie jako państwo wodzowskie (Führerstaat), państwo stanu wyjątkowego (Ausnahmezustandsstaat) lub państwo światopoglądowe (Weltanschauungsstaat). Nazizm uzasadniał wywołanie przez III Rzeszę II wojny światowej, stworzył pseudonaukowe podstawy dla wszystkich dokonanych przez hitlerowskie Niemcy zbrodni.

Klęska Niemiec 1945 położyła kres panowaniu nazizmu. Ukarano głównych zbrodniarzy hitlerowskich oraz przeprowadzono denazyfikację, która jednak nie była pełna i została przeprowadzona niekonsekwentnie. Liczne koncepcje badawcze pozwoliły stworzyć pełny obraz nazizmu i skompromitować w opinii publicznej, choć od czasu do czasu pojawiały się próby jego relatywizacji (teoria totalitaryzmu) i bagatelizowania jego znaczenia w dziejach Niemiec (Hitlerwelle, Preussenwelle, Fischer-Kontroverse, Historikerstreit). Okresowo odradzający się w Niemczech skrajny ruch nacjonalistyczny, nawiązujący do nazizmu, jest zwany neonazizmem.

Źródła

• E. Jäckel Hitlera pogląd na świat, Warszawa 1974;
• H. Olszewski Nauka historii w upadku. Studium o historiografii i ideologii historycznej w imperialistycznych Niemczech, Warszawa–Poznań 1982;
• F. Ryszka Państwo stanu wyjątkowego. Rzecz o systemie państwa i prawa w Trzeciej Rzeszy, Wrocław 1985;
• E. Jäckel Panowanie Hitlera, Wrocław 1989;
• I. Kershaw Hitler, t. 1–2, Warszawa 2001–02.

Henryk Olszewski

Treść hasła została przygotowana na podstawie materiałów źródłowych PWN.