Ordynacja rodowa – majątek ziemski, który na mocy aktu prawnego założyciela o.r. był niepodzielny i niezbywalny; równocześnie instytucja pol. prawa pryw., której celem było zapewnienie określonej linii spadkobierców trwałej podstawy majątkowej, wyłączonej ze spadkobrania ustawowego i objętej zakazem alienacji.

Zasady dziedziczenia o.r. były w Europie różne (seniorat, majorat, minorat, primo-, secundo-genitura itd.); wspólne im było ustanowienie jednego, wyłącznego spadkobiercy (ordynata) i wykluczenie od dziedziczenia kobiet; w Polsce panowała zasada primogenitury (dziedziczenie wg bliższości pokrewieństwa i starszeństwa linii). Instytucja o.r. powstała 1505 w Hiszpanii, skąd została przeniesiona do Włoch, Francji i Anglii; od pocz. XVII w. tworzono je w krajach habsburskich, później i tylko sporadycznie w Prusach i Rosji. W

Polsce pierwszą zał. 1586 Radziwiłłowie (ołycka, nieświeska i klecka), następne: 1589 Zamoyscy, 1601 Myszkowscy (pińczowska), 1609 Ostrogscy (rozwiązana 1753), 1783 Sułkowscy (rydzyńska); zakładano je gł. w celu zamanifestowania świetności rodu i trwałego utrzymania jego pozycji; w XIX w. liczba o.r. na ziemiach pol. znacznie wzrosła, powstały m.in. w zaborze prus. 1861 Czapskich (smogulecka) i 1893 Czartoryskich (gołuchowska), w Galicji 1823 i 1838 Potockich (przeworska i łańcucka), w zaborze ros. 1844 Krasińskich (opinogórska) i 1860 Tyszkiewiczów (birżańska). S

ytuacja ekon. dóbr stanowiących o.r., a także osobista pozycja majątkowa ordynata były mniej korzystne od położenia innych majątków i ich właścicieli: ordynat nie mógł swobodnie zaciągać kredytu zabezpieczonego na o.r., napotykał także trudności przy zaopatrzeniu majątkowym reszty potomstwa (poza spadkobiercą o.r.). O.r. zniosła ustawa z 1939.

• Zielińska T., Ordynacje w dawnej Polsce, „Przegląd Historyczny” 1977 z. 1.

Treść hasła została przygotowana na podstawie materiałów źródłowych PWN.