Sabataizm –  mesjanistyczny ruch religijny, uznany za herezję judaizmu. Powstał w Turcji w XVII w., czerpiąc z luriańskiej interpretacji kabały (Icchak Luria). Założycielem i przywódcą ruchu był Szabtaj Cwi.

Ideologia sabataizmu, sformułowana przez Natana z Gazy (1643–80), koncentrowała się wokół zagadnień genezy zła, grzechu i powszechnego zbawienia, rozwijając kabalistyczne spekulacje Lurii. Stworzenie świata rozpoczęło historię, ale spowodowało oddzielenie boskich sefirot (sefira), zaś Szechina została uwięziona w świecie materialnym, „skorupie zła”.

Sabataiści wierzyli, że odwrócenie tego procesu, doprowadzenie do ponownego połączenia Szechiny z sefirą Tiferet, jest możliwe poprzez wydobycie „boskich iskier” ze „skorupy zła”. Dokonywali tego Żydzi przestrzegając nakazów religijnych, a także w toku swojej historii, która odwzorowuje „wygnanie” Boga w czasie emanacji sefirot. Wyznawcy judaizmu musieli uchodzić najpierw z Jerozolimy, potem z Hiszpanii, po to, by w czasie wędrówek wydobyć jak najwięcej „boskich iskier”. Jednak uwięzione były one także w „skorupach”, które pozostawały poza zasięgiem pobożnychŻydów, „na dnie grzechu”.

Szabtaj Cwi z wybranymi zwolennikami, schodząc „na dno grzechu”, miał wydobyć je z oków i kończąc cały proces – spowodować nadejście epoki mesjańskiej. Początkowo wierzył, że nastąpi to w 1666, stąd ostentacyjne łamanie relijnych praw judaizmu, które należały do „starego”, „przedmesjańskiego” porządku. Gdy proroctwo nie ziściło się, a Szabtaj Cwi został aresztowany i postawiony wobec przymusu przyjęcia islamu, uznał, że Szechina jest uwięziona w tym wyznaniu.

Dlatego udał się na „wygnanie” – wraz z grupą wybranych pozornie przyjął islam. Wierzył, że stał się „naczyniem” przechowującym Szechinę i uzyskał dzięki temu boską naturę. Po śmierci założyciela z ruchu wyłoniły się sekty: dönmejczyków [tureckie dönme = nawrócony], upatrująca kolejne wcielenie Mesjasza w Jakubie Kerido; oraz koniozos, której nazwa pochodzi od imienia przywódcy, Konjo (Kunjo) Ruso. Mesjaszem został uznany Baruchja Ruso, syn Konja. Obie sekty działały wśród sefardyjczyków w Turcji (Adrianopol, Smyrna, Stambuł, Saloniki, Wołoszczyzna). W ciągu XIX w. sekty uległy dezintegracji. W 1924 dönmejczycy liczyli zaledwie kilkuset wyznawców.

Z ich środowiska wywodziło się kilku znaczących działaczy ruchu młodotureckiego, wśród nich Kemal Atatürk (1881–1938), pierwszy prezydent Turcji po proklamowaniu republiki w 1922. Koncepcje sabataizmu miały wpływ na elity żydowskie w Europie, w tym i w Polsce. Wielu kabalistów potajemnie je studiowało i ulegało nastrojom oczekiwania na rychłe nadejście epoki mesjańskiej. Powstały w XVIII w. frankizm był wyraźnie pod wpływem obrzędowości sekty koniozos, zaś Jakub Frank powtórzył akt apostazji Szabtaja Cwi, przyjmując najpierw islam, a potem katolicyzm.

Alina Cała