Sejm Czterech Ziemstw, Waad Arba Aracot [hebr. Rada Czterech Ziem] – centralna instytucja samorządu żydowskiego reprezentująca interesy wszystkich gmin leżących na terytorium Rzeczypospolitej.
Sejm Żydowski był najwyższym autorytetem w sprawach prawnych i sądowych, regulował wszystkie dziedziny życia gmin żydowskiego. Od 1623 r. istniały dwa Sejmy Żydowskie: Waad Arba Aracot, obejmujący ziemie Korony, i Waad Medinat Lita [hebr. Rada Kraju Litwa], czyli Sejm Żydów Litewskich. Do powstania instytucji Waadu przyczynił się praktykowany od połowy XVI w. zwyczaj ustalania przez sejmy ryczałtowej kwoty pogłównego żydowskiego. Rozłożenie ciężaru tego podatku na gminy i jego egzekucja spadały na barki samych Żydów. Decyzje podejmowano na regionalnych zjazdach przedstawicieli gmin, w ramach tzw. sejmików lub ziemstw (waadot galilijot) i wreszcie, poczynając od lat osiemdziesiątych XVI w., na szczeblu ogólnokrajowym (Waad). Za datę jego powstania uznaje się rok 1581, w którym po raz pierwszy reprezentanci Żydów wszystkich ziem zobowiązali się wpłacić ryczałtem do skarbu pogłówne.
Takiej instytucji nie było nigdzie w Europie. Wzorowany na systemie przedstawicielskim szlachty, Waad wyrósł z potrzeb systemu fiskalnego państwa oraz potrzeb komunikacji gmin. Już od końca XV w. rabini różnych gmin spotykali się na sądach przy okazji wielkich jarmarków w Lublinie i Jarosławiu. W połowie XVI w. w Lublinie król zaaprobował powołanie w tym mieście trybunału rozjemczego, który rozciągnął zwierzchnictwo nad gminami i ziemstwami.
Zygmunt Stary i Zygmunt August, zainteresowani sprawnym ściąganiem podatków od Żydów, wymusili zorganizowanie się reprezentacji gmin żydowskich. Tak więc w XVI w. samorząd żydowski przybrał kilkustopniową postać. W gminach funkcjonowały rady, w których zasiadali najaktywniejsi przedsiębiorcy, kupcy, ludzie cieszący się autorytetem religijnym i prawnym.
Prawa wyborcze do rad mieli tylko ci Żydzi, którzy opłacili podatek osiedleńczy (hebr. chazaka). Na czele rad stali rabini z głosem rozstrzygającym w sprawach zarówno religijnych, jak i samorządowych. Przedstawiciele rad kahałów grupowali się w ziemstwa reprezentujące gminy żydowskie czterech prowincji: Wielkopolski, Małopolski, Rusi i – po unii lubelskiej – Litwy.
Przedstawiciele gmin w Waadzie, podobnie jak posłowie szlacheccy, dostawali od wyborców instrukcje poselskie, określające sposób głosowania. Również kłótnie pomiędzy delegatami, dotyczące porządku zasiadania na posiedzeniach Waadu, przypominały polskie obyczaje sejmowe. Posiedzeniom sejmu przewodniczył marszałek generalny, wybierany najczęściej spośród seniorów gmin. Urząd marszałka generalnego był najwyższym zaszczytem, jaki mógł osiągnąć Żyd w dawnej Rzeczypospolitej. Spośród posłów wybierano rabina generalnego, wierników, czyli rachmistrzów zajmujących się sprawami skarbowości, oraz pisarzy. Urzędy te najczęściej powierzano rabinom.
Waad gromadził się dwa razy do roku na dwutygodniowe posiedzenia podczas jarmarków w Lublinie i Jarosławiu.
Podstawowym zadaniem Sejmu Czterech Ziem było rozdzielanie na gminy podatku pogłównego i wypłacanie go podskarbiemu. Od 1549 r. pogłówne obowiązywało wszystkich Żydów w Rzeczypospolitej i wynosiło jeden złoty polski rocznie od osoby, ale już w drugiej połowie XVI w. sejm ustalał tylko ogólną kwotę podatku i to Waad musiał dokonać obciążenia poszczególnych gmin. Po raz pierwszy zryczałtowany podatek w wysokości 10 tys. złotych polskich dla Korony i 3 tys. złotych polskich dla Litwy wyznaczono w 1579 r. za panowania Stefana Batorego (1576–1587).
Obok kwestii podatkowych Waad podejmował również wiążące decyzje dotyczące życia społecznego i religijnego gmin, akceptowane przez władze rabiniczne i oparte na interpretacji prawa talmudycznego (halachy). Zakazywał na przykład prowadzenia niektórych rodzajów działalności ekonomicznej, prowadzących do konfliktu z nie-Żydami (jak dzierżawa dóbr państwowych, czy udzielanie kredytu pod zastaw dóbr szlacheckich); określał zasady nauczania i minimalny wiek nowożeńców, wydawał tzw. ustawy przeciw zbytkowe, zarządzał zbiórki na rzecz pogorzelców, ubogich i Żydów mieszkających w Palestynie, opiniował napływające z zagranicy książki, etc. Waad opłacał też adwokatów występujących w obronie Żydów podczas procesów o rzekome mordy rytualne. Dysponował ponadto specjalnym funduszem dla syndyków (sztadlanim), czyli delegatów mających czuwać nad przebiegiem obrad sejmów i sejmików szlacheckich w sprawach żydowskich, zabiegać o przychylność posłów oraz rozwiązywać spory z urzędnikami państwowymi. Uprawiany przez syndyków „lobbying” budził często żywą krytykę ze strony szlachty, był jednak jedyną dostępną Żydom metodą (bardzo pośredniego) wpływu polskiej społeczności żydowskiej na proces tworzenia prawa i podejmowania decyzji w Rzeczpospolitej.
Szczególnym uprawnieniem Waadu było wyłanianie „sądu krajowego” złożonego z najważniejszych rabinów i po dwu delegatów z Poznania, Krakowa i Lwowa. Sąd wypowiadał się w kwestiach prawa talmudycznego, wyrażał zgodę na publikację książek hebrajskich. Decydował o regułach życia codziennego (wydał np. nakaz wykluczenia z gminy każdego, kto dopuści się gwałtu, czy też zakaz zawierania małżeństwa bez zgody rodziców przez osoby poniżej 20. roku życia).
Waad był z całą pewnością instytucją szczególną również ze względu na fakt, że analogicznego ciała przedstawicielskiego nie udało się – mimo pewnych prób – wyłonić grupie szczególnie po temu predestynowanej, to znaczy mieszczaństwu. Nie był jednak formalną instytucją Rzeczpospolitej. Czerpał wzory z urządzeń sejmu walnego, a deputowani poszczególnych ziemstw zajmowali miejsca w takim samym porządku, jak posłowie ziem, powiatów i województw w polskim sejmie. W świadomości Żydów polskich był krajowym przedstawicielstwem żydowskim.
Artykuł powstał na podstawie publikacji Roberta Szuchty 1000 lat historii Żydów polskich. Podróż przez wieki
