Stronnictwo Narodowe (SN)

Stronnictwo Narodowe (SN) – partia polityczna obozu narodowego (Narodowa Demokracja); utworzone X 1928 w wyniku przekształcenia Związku Ludowo-Narodowego jako próba konsolidacji całego obozu narodowego; do Stronnictwa weszły także grupy działaczy z Ruchu Młodych OWP i Stronnictwa Chrześcijańsko-Narodowego; SN kontynuowało prawicowy i nacjonalistyczny program ZLN; bardziej zdecydowanie niż ZLN podkreślało wspólnotę interesów narodu i katolicyzmu, opowiadało się za hierarchiczną organizacją społeczeństwa, przekształceniem ustroju politycznego zwiększającym rolę elity narodowej w państwie, wysuwało hasła ograniczenia swobód i praw obywatelskich mniejszości narodowych, głównie Żydów (m.in. wstępu na wyższe uczelnie), głosiło liberalizm gospodarczy ograniczany tylko przez nacjonalizm; pozostawało w opozycji do obozu rządzącego, ale nie uczestniczyło w żadnych porozumieniach antysanacyjnych, miało wrogi stosunek do lewicy. Do 1934 przewagę we władzach Stronnictwa mieli przedstawiciele starszego pokolenia — „starzy”, którzy prowadzili głównie działalność parlamentarną, propagandową i samorządową, dążyli do rozszerzenia wpływów w różnych organizacjach masowych (partia miała znaczne wpływy m.in. w: Narodowej Organizacji Kobiet, Młodzieży Wszechpolskiej, Stowarzyszeniu Chrześcjańsko-Narodowym, Towarzystwie Nauczycieli Szkół Średnich i Wyższych).

Po delegalizacji 1933 Obozu Wielkiej Polski większość jego członków („młodzi”) weszła do Sekcji Młodych SN, co doprowadziło do sporów między „starymi” (m.in. S. Stroński, M. Seyda, R. Rybarski), bardziej liberalnymi, postulującymi zachowanie ustroju parlamentarnego z ograniczeniem zakresu demokracji, a „młodymi” (m.in. T. Bielecki, J. Giertych, S. Sacha), o radykalnym i bardziej totalitarnym nastawieniu, popieranymi przez R. Dmowskiego, którzy głosili poglądy o kryzysie liberalno-demokratycznym, dążyli do zespolenia zasad katolicyzmu i nacjonalizmu; konflikty zaostrzyły kryzys w ND, w wyniku którego doszło do rozłamów i powstania nowych partii: 1933 wyodrębnił się Związek Młodych Narodowców (m.in. Z. Wojciechowski, K. Hrabyk, Z. Stahl), a 1934 Obóz Narodowo-Radykalny (m.in. J. Mosdorf, T. Gluziński, H. Rossman, B. Piasecki). W II 1935, pod wpływem Dmowskiego, władzę w SN przejęli „młodzi” i znacznie zradykalizowali program i działalność Stronnictwa, przejęli od OWP zasady organizacyjne oraz taktykę: rozwijali propagandę antysemicką, przeprowadzali akcje antyżydowskie (m.in. getta ławkowe na uczelniach, bojkot sklepów żydowskich), tworzyli bojówki partyjne (Straż Porządkowa); po utworzeniu II 1937 Obozu Zjednoczenia Narodowego w SN wystąpiły tendencje do porozumienia również z sanacją; 1937–39 w partii ścierały się 2 frakcje: K. Kowalskiego–Giertycha — bardziej bezkompromisowa wobec sanacji, oraz Bieleckiego, której do IX 1939 nie udało się dojść do porozumienia z obozem rządowym. Największe wpływy Stronnictwo miało w województwach: poznańskim, pomorskim, białostockim, łódzkim, lubelskim, w Warszawie i województwie warszawskim, Wilnie i Lwowie; było największą partią polityczną w Polsce, 1938 liczyło ponad 200 tysięcy członków; na czele SN stała Rada Naczelna, Zarząd Główny i Komitet Polityczny, kolejni prezesi: J. Bartoszewicz, Kowalski (od X 1937), Bielecki (od VI 1939); istniały również tajne władze, powołane 1934 przez Dmowskiego nieformalne zespoły — tzw. siódemki, od końca 1936 dziewiątki, w 2. połowie 1938 zmniejszone do 6 członków; organy prasowe: teoretyczno-polityczny tygodnik „Myśl Narodowa”, „Gazeta Warszawska” (od 1935 „Warszawski Dziennik Narodowy”), „Kurier Poznański” (do 1936), „Dziennik Wileński” (od 1938 „Głos Narodowy”), „Lwowski Kurier Poranny” (1929– 35, od 1930 „Kurier Lwowski”) i od 1937 „Słowo Narodowe”, „Słowo Pomorskie”, „Gazeta Bydgoska” (do 1933). Czołowi działacze SN, poza Dmowskim — Bartoszewicz, E. Dubanowicz, S. Głąbiński, Rybarski, Seyda, Stroński, K. Wierczak („starzy”), Z. Berezowski, Bielecki, W. Folkierski, Giertych, Kowalski, J. Matłachowski, Sacha, M. Trajdos („młodzi”).

W okresie II wojny światowej SN było jednym z głównych konspiracyjnych stronnictw politycznych (tzw. grubej czwórki); działało pod kryptonimem „Kwadrat”; było reprezentowane w rządzie RP na uchodźstwie (do VII 1941 w rządzie W. Sikorskiego przez Seydę i później W. Komarnickiego, w rządzie T. Arciszewskiego XI 1944–VII 1947 przez Folkierskiego i Z. Berezowskiego), w Radzie Narodowej RP (m.in. Bielecki), w Delegaturze Rządu Rzeczypospolitej Polskiej na Kraj, w Politycznym Komitecie Porozumiewawczym (L. Nowodworski, W. Staniszkis, A. Dębski, Trajdos) oraz w Radzie Jedności Narodowej (m.in. W. Jaworski i Matłachowski); 13 X 1939 został powołany ZG z Prezydium (na czele stanął Trajdos, a po jego aresztowaniu V 1941 — Sacha) oraz Narodowa Organizacja Wojskowa (NOW). Pracami SN na emigracji kierował Komitetem Politycznym (Bielecki, Folkierski, Seyda), który po podpisaniu VII 1940 układu Sikorski–Majski przeszedł do opozycji wobec rządu Sikorskiego (na początku 1942 ze Stronnictwa wydalono Seydę, Komarnickiego i grupę działaczy popierających rząd); II 1942 został powołany Komitet Zagraniczny Obozu Narodowego (rozwiązany w końcu 1943) skupiający przedstawicieli SN oraz ONR A.B.C. i ONR „Falanga”. Wiosną 1942 kierownictwo SN podjęło decyzję o podporządkowaniu NOW dowództwu AK, co spowodowało rozłam w SN i NOW — większość (ok. 70 tysięcy żołnierzy) została wcielona do AK; XI 1942 z „Kwadratu” wystąpiła grupa secesjonistów i utworzyła Tymczasową Komisję Rządzącą SN oraz po połączeniu mniejszości NOW z Organizacją Wojskową Związek Jaszczurczy 20 IX 1942 Narodowe Siły Zbrojne (NSZ; wiosną 1944 część NSZ podporządkowała się KG AK); na przełomie 1942 i 1943 nowym prezesem „Kwadratu” został S. Jasiukowicz; I 1943 grupa rozłamowa powołała tzw. Wojenny ZG SN (m.in. Matłachowski, A. Michałowski — p.o. prezesa, K. Stojanowski, Z. Stypułkowski), IV 1944 powróciła do „Kwadratu”.

Program SN z 1943 postulował model Polski narodowej, bezklasowej, katolickiej; opowiadał się za walką z Niemcami, wyparciem z Polski obcego kapitału, głównie niemieckiego i żydowskiego, rozwojem średniej własności prywatnej we wszystkich dziedzinach gospodarki, przebudową ustroju rolnego przez parcelację majątków ziemskich, odbudową państwa polskiego w przedwojennych granicach, ale z przesunięciem zachodniej granicy Polski na linię Odry i Nysy Łużyckiej, przyłączeniem Prus Wschodnich i szerszym dostępem do morza; SN zwalczało wpływy komunistyczne w Polsce; przeciwstawiało się ujawnieniu AK w ramach akcji „Burza” i wybuchowi powstania w Warszawie, chcąc zachować siły do walki ze strukturami komunistycznymi władzy. Po upadku powstania warszawskiego 1944 NOW (w powstaniu walczyło ok. 1,5 tysiaca jej żołnierzy) formalnie wyłączyła się ze struktur AK i XI 1944 współtworzyła Narodowe Zjednoczenie Wojskowe (NZW), przeznaczone głównie do walki o wyzwolenie kraju spod sowieckiej dominacji.

Wiosną 1945 członkowie władz SN: Jasiukowicz, A. Zwierzyński, Stypułkowski, J. Stemler-Dębski zostali aresztowani i następnie byli sądzeni w procesie szesnastu w Moskwie; zarówno próby legalizacji Stronnictwa (założenie VIII 1945 Komitetu Legalizacyjnego SN), jak i tworzenie struktur konspiracyjnych (powołanie ogniw terenowych i podziemnego ZG: L. Hajdukiewicz, W. Marszewski, Matłachowski, udział w Komitecie Porozumiewawczym Organizacji Polski Podziemnej) były ostro zwalczane przez władze państwowe (kary więzienia, wyroki śmierci); wiosną 1946 organy bezpieczeństwa rozbiły część Komendy Głównej oraz komend okręgów NZW (niektóre ogniwa terenowe działały do połowy lat 50.); IX 1946 podjęto kolejną próbę legalizacji; 1947 SN, ostatecznie rozbite przez organy bezpieczeństwa, milicję i wojsko, przestało w kraju istnieć (kolejni prezesi: Matłachowski od IV 1945, W. Sawicki od jesieni 1945, W. Matus od I 1946, L. Dziubecki od przełomu VII i VIII 1946).

W 1945–90 SN kontynuowało działalność poza krajem, głównie w Wielkiej Brytanii, biorąc aktywny udział w życiu politycznym emigracji; 1949 weszło w skład powołanej m.in. z inicjatywy Bieleckiego (prezes Centralnego Wydziału Wykonawczego SN) Rady Politycznej skupiającej ugrupowania opozycyjne wobec prezydenta A. Zaleskiego; 1954–71 Bielecki pełnił funkcję przewodniczącego Tymczasowej Rady Jedności Narodowej (później Rady Jedności Narodowej), w której klubowi SN przewodził Folkierski; 1959–71 przedstawicielem władz londyńskich w USA był Z. Stypułkowski; 1961 ze Stronnictwa został usunięty Giertych, zwolennik porozumienia z ZSRR, w latach 70. i 80. orędownik skrajnego nacjonalizmu; 1968 prezesem SN został A. Dargas; z inicjatywy działaczy narodowych na obczyźnie ukazywało się kilka czasopism, m.in. „Myśl Polska” i „Horyzonty”, założono Instytut R. Dmowskiego. W 1990–91 powstało kilka ugrupowań i partii politycznych nawiązujących do SN: Stronnictwo Narodowe (M. Giertych), reaktywowane 1989 przez żyjących w Polsce przedwojennych członków partii, Stronnictwo Narodowo-Demokratyczne (J. Zamoyski), założone 1991 pod patronatem SN na emigracji, oraz mniejsze grupy; po 1989 do tradycji SN nawiązywało częściowo ZChN.

R. Wapiński, Narodowa Demokracja 1893–1939, Wrocław 1980;

J. Terej, Rzeczywistość i polityka, Warszawa 1988;

K. Kawalec, Narodowa Demokracja wobec faszyzmu 1922–1939, Warszawa 1989;

K. Komorowski, Obóz Narodowej Demokracji na przełomie wojny i pokoju, Warszawa 1991;

K. Komorowski, Polityka i walka. Konspiracja zbrojna ruchu narodowego 1939–1945, Warszawa 2000;

G. Tokarz, Ruch narodowy w Polsce w latach 1989–1997, Wrocław 2002.

Treść hasła została przygotowana na podstawie materiałów źródłowych PWN.

Drukuj
In order to properly print this page, please use dedicated print button.