Towarzystwo Ochrony Zdrowia Ludności Żydowskiej w Polsce (TOZ)

Towarzystwo Ochrony Zdrowia Ludności Żydowskiej w Polsce (TOZ) – organizacja społeczna założona w Polsce w 1921 roku.

Towarzystwo Ochrony Zdrowia Ludności Żydowskiej w Polsce prowadziło początkowo działalność tylko w kilku regionach, a od 1923 objął terytorium całego kraju. I wojna światowa i pogromy sprawiły, że utworzenie organizacji roztaczającej opiekę medyczną nad Żydami było bardzo ważne. Walczyła ona z chorobami zakaźnymi przeradzającymi się w epidemie, które przyczyniały się do wysokiej śmiertelności, zwłaszcza dzieci. Potrzeba ta dotyczyła zwłaszcza Żydów żyjących we wsch. województwach, gdzie utrzymujący się aż do pokoju ryskiego (1921) stan wojny uniemożliwiał im korzystanie z funduszy państwowych.

TOZ stawiał sobie za cel przede wszystkim działania prewencyjne, skoncentrowane na zapobieganiu zwłaszcza chorób oczu i skóry oraz gruźlicy. Zakładano kliniki, domy rekonwalescencyjne, wprowadzono prześwietlenia. TOZ wydawał też 3 periodyki: „Folksgezund" (jid. zdrowie ludu), które miało charakter ogólny), „Gezund" (jid. zdrowie) - dla młodzieży szkolnej i „Sociale Medicin" (jid. medycyna społeczna).

TOZ opiekował się również opóźnionymi w rozwoju i chorymi psychicznie. Poza prowadzeniem własnych instytucji udzielał pomocy żyd. szpitalom. 1939 prowadził ponad 300 instytucji medycznych i sanitarnych w 50 miejscowościach, zatrudniając ok. 1000 osób. 15 tys. udzielających poparcia wpłacało roczne składki członkowskie. Pomocy w jego działalności udzielał Joint. Prezydentem TOZ-u był Gerszon Lewin, wcześniej dyrektor żydowskiego szpitala w Warszawie, a generalnym sekretarzem Leon Wulman. Podczas II wojny światowej (do 1942) TOZ udzielał pomocy ofiarom głodu i epidemii. 1942 na rozkaz władz niemieckich wszystkie instytucje TOZ-u zostały zamknięte.

Po zakończeniu II wojny światowej TOZ wznowił działalność w Polsce przy Centralnym Komitecie Żydów w Polsce. Terenem działalności był obszar państwa polskiego, prowadził 60 ambulatoriów (z czego 33 na Dolnym Śląsku). W okresie repatriacji oddziały TOZ istniały w 15 miejscowościach, a w 41 - pododdziały; zatrudnionych było ponad 300 osób personelu medycznego.

W punktach etapowych i rozdzielczych oraz domach noclegowych organizowano ambulatoria, punkty laboratoryjne, łaźnie, dezynfektory, a przy komitetach żyd. - izby chorych. Większość placówek otwieranych w czasie repatriacji miała charakter tymczasowy, jedynie część pozostała. TOZ roztaczał opiekę przede wszystkim nad chorymi na gruźlicę oraz matkami i ich dziećmi, prowadził sanatoria gruźlicze dla dorosłych i dzieci, dom położniczy oraz żłobki. Założono ośrodki kolonijne, pijalnie mleka dla dzieci. TOZ sprawował nadzór nad stanem zdrowia w placówkach oświatowych i domach dziecka prowadzonych przez CKZP i inne organizacje żyd. Nadal korzystał ze środków Jointu oraz funduszy centrali w Genewie. W 1950 r. TOZ został zlikwidowany, a placówki upaństwowiono.

Natalia Aleksiun