Rajzen Zalman (06.10.1887, Kojdanów – 1939/1941, Związek Sowiecki) – dziennikarz, tłumacz, działacz kulturalny. Jeden ze współtwórców Żydowskiego Instytutu Naukowego (JIWO).

Urodził się w Kojdanowie na Mińszczyźnie, w rodzinie Kalmana Rajzena – zwolennika Haskali, piszącego poezję w jidysz i po hebrajsku oraz Krejny z domu Epstein. Jego starszym bratem był Abraham (1876–1953) – pisarz, dziennikarz, a siostrą Sara (1885–1974), tłumaczka i poetka tworząca w jidysz.

Edukację rozpoczął od chederu, jednocześnie uzupełniał ją w domu. Po śmierci matki zamieszkał u siostry w Mohylewie, potem w Winnicy. Następnie przeniósł się do Mińska, gdzie uczył się w szkole rosyjskiej. W 1915 r. przeniósł się do Wilna, gdzie dołączył do kręgu intelektualistów związanych z jidysz. Twierdzili oni, że to właśnie jidysz jest właściwym językiem Żydów, dlatego powinien być językiem wykładowym w szkołach żydowskich.

Rajzen wykładał jidysz na kursach w seminarium dla nauczycieli żydowskich. Opracował podręcznik Jidisze gramatik (1908), a potem jego poszerzone wydanie Gramatik fun der jidiszer szprach (1920). Starał się spopularyzować literaturę jidysz. Wydał Fun Mendelson biz Mendele (1923) – wybór tekstów popularnych autorów z końca XVIII i XIX wieku. Zajmował się też edycją prac poświęconych pojedynczym pisarzom – np. Abrahamowi Berowi Gottloberowi czy A. Wajterowi (Ajzik Meir Diewieniszski). Jego najważniejszym dokonaniem była publikacja 4 tomów w latach 1926–1929 Leksikon fun der jidiszer literatur, prese, un filologje. Rajzen tłumaczył też na jidysz, m.in. dzieła Fiodora Dostojewskiego i Guy’a de Maupassant’a. Pracował dla gazet „Lecte najes” i „Wilner Tog”, a później „Unzer Tog”.

W 1925 r. uczestniczył w tworzeniu podwalin pod Żydowski Instytut Naukowy (JIWO) w Wilnie. W kolejnych latach był redaktorem periodyków Instytutu: „YIVO Bleter” oraz „Jedijes fun JIWO”. Aktywnie działał w Związku Literatów i Dziennikarzy Żydowskich oraz w Żydowskim Pen Clubie.

Po zajęciu Wilna przez wojska sowieckie we wrześniu 1939 r. został aresztowany. Umieszczono go w więzieniu w Wilejce, a następnie wywieziono w głąb ZSRS. Dalsze jego losy są nieznane. Według jednej z wersji na początku wojny niemiecko-sowieckiej został rozstrzelany w jednym z łagrów. 

Bibliografia

• Novershtern A., Reyzen, Zalmen, YIVO Encyclopedia of Jews in Eastern Europe [online:] https://encyclopedia.yivo.org/article/1425 [dostęp: 03.03.2025].
• Shulman E., Reyzen, Zalmen, Leksikon Fun Der Nayer Yidisher Literatur [online:] https://congressforjewishculture.org/people/541/Reyzen-Zalmen [dostęp: 03.03.2025].