Kaliski Emil – (09.01.1901, Warszawa – 08.02.1993, Wrocław) – architekt, konserwator zabytków, publicysta.

Przyszedł na świat w rodzinie religijnej inteligencji żydowskiej o zacięciu społecznikowskim. Jego ojciec, Julian (Izrael) Kaliski (ok. 1862–1935) był adwokatem (dyplom 1886) i współzałożycielem żydowskiego towarzystwa opiekuńczego „Niedola dziecięca” (1914). Matka, Balbina ze Szpaków (ok. 1872–1901) była artystką-plastyczką. Miał też siostrę Irenę (1898–?), adwokatkę, pierwszą kobietę zapisaną na studia na Wydziale Prawa Uniwersytetu Warszawskiego (1915, dyplom 1921), specjalistkę w zakresie prawa bankowego. Irena była związana ze środowiskiem ks. Władysława Korniłowicza, katolickiego opiekuna duchowego osób z dysfunkcjami wzroku w Zakładzie dla Niewidomych w Laskach oraz Róży Czackiej, franciszkanki i założycielki Towarzystwa Opieki nad Ociemniałymi. Pod ich wpływem przyjęła chrzest. Jej śladami poszedł także Emil, który ochrzcił się w 1925 r. w obrządku ewangelicko-augsburskim.

Kaliski uczęszczał do warszawskich gimnazjów im. Mikołaja Reja i im. Tadeusza Czackiego, gdzie w 1921 r. zdał maturę. W latach 1922–1931 studiował na Wydziale Architektury Politechniki Warszawskiej (dyplom pod kierunkiem Rudolfa Świerczyńskiego). Po studiach prowadził w Warszawie własną pracownię projektową. Przypisuje mu się opracowanie projektów: domów mieszkalnych, wnętrz sklepów, kina podziemnego na 1500 osób przy ul. Siennej w Warszawie i renowacji kościołów. Pełnił funkcję radcy technicznego w Banku Zachodnim. W maju 1939 r. w parafii rzymskokatolickiej św. Marii Magdaleny w Warszawie Kaliski zawarł związek małżeński z Anną Szmigielską (1908–1979), córką Daniela i Celiny z domu Zydman, artystką plastyczką.

Młode małżeństwo musiało ukrywać się w czasie trwania okupacji niemieckiej podczas II wojny światowej. Pomagał im Bronisław Majewski, pracownik Wydziału Ewidencji Ludności warszawskiego Zarządu Miejskiego, a także s. Wanda Garczyńska, która umieściła ich w Domu Zgromadzenia Sióstr Niepokalanego Poczęcia NMP we Wrzosowie, a następnie w warszawskiej siedzibie zakonu. Za pomoc Żydom w czasie okupacji oboje zostali uhonorowani odznaczeniem Sprawiedliwy Wśród Narodów Świata. W czasie wojny Emil Kaliski używał nazwiska „Józef Domagalski”.

W 1945 r. architekt trafił do Łodzi, gdzie pracował w Zarządzie Miejskim jako kierownik Inspektoratu Estetyki Miejskiej (luty-październik). Brał udział w projektowaniu pomnika poległych żołnierzy Armii Radzieckiej, a także adaptacji kościoła ewangelicko-augsburskiego na potrzeby kościoła garnizonowego (dziś kościół Zesłania Ducha Świętego, pl. Wolności).

W październiku 1945 r. przyjechał do Wrocławia i rozpoczął pracę w Regionalnej Dyrekcji Planowania Przestrzennego. Był jednym z pięciorga architektów, którzy w ramach Biura Planu Wrocławia przygotowali pod kierunkiem Tadeusza Ptaszyckiego pierwszy kompleksowy Plan Zagospodarowania Wrocławia. Oprócz tego brał udział w opracowaniach studialnych zagospodarowania wybranych dzielnic Wrocławia ze szczególnym uwzględnieniem Starego Miasta. W 1948 r. współtworzył koncepcję szkoły we wsi Wilczkowice, a także projekty odbudowy Radiostacji Wrocławskiej (dziś Radio Wrocław, al. Karkonoska 10) oraz adaptacji dawnego kina Kammer-Lichtspiele na potrzeby Państwowego Teatru Żydowskiego (dziś Teatr Polski, Scena Kameralna, ul. Świdnicka 28, Wrocław).

W latach 1949–1953 kierował Miejskim Urzędem Planowania Przestrzennego, a od 1952 r. pracował też w państwowym biurze „Miastoprojekt” na stanowisku starszego projektanta. W obu instytucjach kontynuował pracę nad planami rekonstrukcji Starego Miasta. Opracowywał projekty nie tylko w skali urbanistycznej, ale też architektonicznej – głównie rekonstrukcje kamienic mieszkalnych (np. Rynek 3, 42, 43, 52; dawne domy altarystów „Jaś” i „Małgosia”, ul. św. Mikołaja 1 i Odrzańska 39/40) oraz wnętrz kościołów (np. św. Krzyża). Równocześnie prowadził szeroko zakrojoną działalność publicystyczną i wykładową, której celem było przybliżenie czytelnikom i słuchaczom historii Wrocławia, metod jego odbudowy, a także wizji przyszłego rozwoju. Publikował w m.in. „Skarpie Warszawskiej”, „Dzienniku Zachodnim”, „Słowie Polskim” i „Przeglądzie Kulturalnym”.

W latach 1956–1971 był związany z Państwową Wyższą Szkołą Sztuk Plastycznych we Wrocławiu (dziś Akademia Sztuk Pięknych), gdzie prowadził zajęcia ze studentami, a także przygotował projekt odbudowy siedziby uczelni przy pl. Polskim 3/4 (realizacja ukończona w 1964 roku). W 1977 r. opracował koncepcję odtworzenia obudowy pl. Uniwersyteckiego w formie „ekspozycji” kamienic mieszkalnych pochodzących z różnych okresów historycznych.

W latach 1934–1939 należał do oddziału warszawskiego Stowarzyszenia Architektów Rzeczypospolitej Polskiej (SARP), po wojnie brał udział w reaktywacji działalności organizacji najpierw w Łodzi, a następnie we Wrocławiu. Należał też do Towarzystwa Miłośników Wrocławia.

Wyróżniony: Złotym Krzyżem Zasługi (1956), Krzyżem Kawalerskim Orderu Odrodzenia Polski (1973), odznakami SARP – brązową (1963), srebrną (1972), złotą (1979). W 1972 r. otrzymał Status Twórcy.

Kolekcjonował zabytkową broń, porcelanę i starodruki, w tym m.in. średniowieczne manuskrypty. W 1988 r. przekazał bibliotece Kapitulnej we Wrocławiu księgozbiór liczący około 1200 woluminów. Pozostałe zbiory podarował Muzeum Archidiecezjalnemu.

Zmarł 8 lutego 1993 roku. W tym samym roku wydano zbiór 21 opowiadań zatytułowanych Z tamtej strony historii, czyli wrocławskie i dolnośląskie legendy, podania, baśnie i niesamowite wydarzenia.

Agnieszka Tomaszewicz, Joanna Majczyk

Bibliografia (wybrane):

• Akta osobowe Emila Kaliskiego w Archiwum Politechniki Warszawskiej i Archiwum Akademii Sztuk Pięknych we Wrocławiu.
• Garczyńska Wanda, kolekcja Yad Vashem, [online] https://collections.yadvashem.org/en/righteous/4018154 [dostęp: 30.06.2026]
• Majewski Bronisław, kolekcja Yad Vashem, [online] https://collections.yadvashem.org/en/righteous/4016245 [dostęp: 30.06.2026].
• Paciorek E., CSIC, Gdzie miłość dojrzewała do bohaterstwa. Wspomnienia o siostrze Wandzie Garczyńskiej niepokalance, Niepokalanów 1999.
• Pater J. ks., Z żałobnej karty. Emil Maria Kaliski (1901–1993), „Kalendarz Wrocławski” 1995, ss. 349–350.
• Prętczyński Z., Pamięci Architekta Emila Kaliskiego, „Informator SARP”, 1993, nr 4, s. 1214.
• Przyłęcki M., Kaliski Emil Maria, [w:] Polski słownik biograficzny konserwatorów zabytków, z. 3, Warszawa 2009.
• Stypułkowska M., Trudna droga kobiet do wykonywania zawodów prawniczych, „Palestra” 1994, nr 38/9-10, ss. 139–149,
• Wydział Architektury Wnętrz, Wzornictwa i Scenografii 1950–2020, Monografia – Misja. Tom I, red. U. Smaza-Gralak, Wrocław 2024.