Fuks Marian (28.09.1914, Płońsk – 23.10.2022, Warszawa) – historyk, specjalizujący się w tematyce żydowskiej, a także w historii kultury i prasy. Zlokalizował i upamiętnił miejsce urodzin Stanisława Moniuszki w dawnym majątku Ubiel na dzisiejszej Białorusi. Wieloletni pracownik Żydowskiego Instytutu Historycznego, w latach 1968–1969 i 1971–1973 dyrektor Instytutu.

Urodził się w rodzinie żydowskiej w Płońsku, w święto Jom Kipur, jako syn Borysa (Barucha) Fuksa (1889–1943?) i Franciszki (Frymety) z domu Wrońskiej (1897–1943?). Miał dwie młodsze siostry: Renię (Reginę) (1917–1943?) i Belę (1921–1943?).

Już w 1917 r. zamieszkał w Warszawie, na Pradze, przy ul. Targowej 63. Jego ojciec był kupcem, wcześniej działał w Polskiej Organizacji Wojskowej; krewnym ze strony ojca był znany fotograf, założyciel pierwszej agencji fotograficznej w Polsce, noszący również imię Marian Fuks (1884–1935). W dzieciństwie wraz z rodziną uczęszczał do kupieckiego domu modlitwy przy ul. Targowej 64, do zarządu którego należał ojciec.

Ukończył średnią szkołę handlową, a w latach 30. XX w. studiował na Wolnej Wszechnicy Polskiej i w Szkole Reporterów Dziennikarskich. Studia zostały przerwane przez obowiązkową służbę wojskową w kawalerii (9. Pułk Strzelców Konnych). Ożenił się z Hanną z domu Maor[1.1].

Po ataku Niemiec na Polskę we wrześniu 1939 r. został zmobilizowany, jednak nie wziął udziału w walkach, znalazłszy się pod okupacją sowiecką. W 1939–1940 r. przebywał w Białymstoku, a następnie w Pińsku; podawał zajęcie „buchalter”[1.2]. Oskarżony o szpiegostwo i sabotaż, został wywieziony na Syberię. Z łagru wyszedł dzięki paktowi Sikorski-Majski. Przebywał następnie w Inzer w Baszkirii. Do Polski wrócił jako kwatermistrz w 1. Brygadzie Pancernej im. Bohaterów Westerplatte, uczestnicząc m.in. w walkach na przyczółku magnuszewskim w lecie 1944 r. i bitwie o Wał Pomorski w lutym 1945 r. Był kontuzjowany w walkach o Gdynię i Gdańsk. Jego rodzice i siostry, którzy znaleźli się pod okupacją niemiecką, zginęli w niemieckich nazistowskich obozach zagłady.

Po II wojnie światowej nadal służył w Wojsku Polskim, gdzie był m.in. redaktorem „Przeglądu Kwatermistrzowskiego” i corocznego Kalendarza Wojskowego. Dokończył studia na Uniwersytecie Warszawskim. Stopień doktora otrzymał na podstawie dysertacji Problematyka polskiego czasopiśmiennictwa wojskowego w latach 1918–1939. Służbę zakończył w stopniu pułkownika w 1967 r., wydalony w następstwie czystki antysemickiej. Ożenił się ze Scholastyką (zm. 1986), wychował dwoje dzieci; po śmierci żony zawarł związek małżeński z Urszulą z d. Kobiałko[1.3]. 

Od 1967 r. pracował w Żydowskim Instytucie Historycznym. W 1978 r. habilitował się na Uniwersytecie Warszawskim na podstawie pracy Prasa żydowska w Warszawie 1823–1939. W 1993 r. otrzymał tytuł profesora. Przez dwadzieścia lat redagował kwartalnik „Biuletyn Żydowskiego Instytutu Historycznego”.

W pracy naukowej zajmował się historią Żydów w Warszawie, historią żydowskiej prasy i kultury. Był edytorem dzienników Adama Czerniakowa, wydanych pt. Adama Czerniakowa – Dziennik getta warszawskiego (Warszawa 1983; wcześniej jako Dziennik Getta Warszawskiego: 6 IX 1939–23 VII 1942, „Biuletyn Żydowskiego Instytutu Historycznego w Polsce” 1972, nr 3–4). Przez 20 lat redagował „Biuletyn Żydowskiego Instytutu Historycznego”, w którym opublikował m. in. Małe Judenraty w świetle „Gazety Żydowskiej” 1940–1942 („Biuletyn Żydowskiego Instytutu Historycznego” 1983, nr 2–3, ss. 169–199 oraz „Biuletyn Żydowskiego Instytutu Historycznego” 1983, nr 4, ss. 99–117). W bogatej spuściźnie warto podkreślić prace z zakresu historii prasy m.in. Prasa żydowska w Warszawie, 1823–1939 (Warszawa 1979; nagroda „Polityki”), Warszawska prasa żydowska w języku polskim („Rocznik Historii Czasopiśmiennictwa Polskiego” 1976, t. 15, z. 2, ss. 205–237), Prasa żydowska w Białymstoku (1918–1939) („Studia Podlaskie”, 1990, t. II, ss. 240–249).

Marian Fuks miał wiele osiągnięć w badaniach nad historią muzyki w Polsce; był zresztą wielkim miłośnikiem opery. Jego szczególną zasługą stało się zlokalizowanie miejsca urodzin Stanisława Moniuszki – w dawnym majątku Ubiel na Mińszczyźnie, na dzisiejszej Białorusi. W ślad za tym spowodował ustawienie latem 1966 r., w miejscu nieistniejącego dworku, obelisku pamiątkowego; było to jedno z niewielu upamiętnień kultury polskiej na dawnych Kresach w dobie ZSRR. Zajmował się szeroko żydowskim życiem muzycznym. Z tego zakresu ogłosił m. in. prace: Muzyka w gettach („Muzyka” 1971, nr 1), Życie muzyczne w gettach Warszawy, Łodzi i Krakowa („Biuletyn Żydowskiego Instytutu Historycznego” 1972, nr 2), Z diariusza muzycznego: sylwetki, eseje, szkice (t. 1–2, Warszawa 1977–1981), Straty osobowe żydowskiego środowiska muzycznego („Biuletyn Żydowskiego Instytutu Historycznego” 1978, nr 3–4); Muzyka ocalona. Judaica polskie (Warszawa 1989), Filharmonia Warszawska w latach okupacji niemieckiej (1939–1945) (w: 100 lat Filharmonii w Warszawie 1901–2001, red. M. Bychawska, H. Schiller, Warszawa 2001), Księga sławnych muzyków pochodzenia żydowskiego (Poznań 2003).

Jego wszechstronne zainteresowania zaowocowały ponad tysiącem prac z dziedziny historii i kultury, m.in. hasłami w encyklopediach i Polskim Słowniku Biograficznym oraz tłumaczonym na języki obce albumem Żydzi polscy – dzieje i kultura (Warszawa 1982). Jego inne niektóre prace to m.in. Martyrologia i walka Żydów polskich (Warszawa 1988); Żydzi w Warszawie: życie codzienne, wydarzenia, ludzie (Poznań – Daszewice 1992, 1996, 1997, 2011); Pan sobie żarty stroisz? Humor Żydów polskich z lat 1918–1939 (w słowie i rysunku) (Poznań 1993, 1998, 2000, 2008); O panu Izydorze Kaftalu oraz jego małżonce, pani Felli: ploteczki, anegdoty i żarty przez ich przyjaciół zanotowane (Poznań 1997); Wielcy i sławni pochodzenia żydowskiego (Łódź 1998, 2003); Z dziejów wielkiej katastrofy narodu żydowskiego (Poznań 1993, 1999); Żydzi w Polsce: dawniej i dziś (Poznań 2000); Historia Statutu Kaliskiego księcia Bolesława Pobożnego z roku 1264 i jego iluminacji przez Artura Szyka w 1928 roku (Kraków 2012). Klamrę bogatej twórczości stanowi wspomnieniowy Mój wiek XX: szkice do memuarów (Poznań 2009). Spuścizna pisarska prof. Fuksa została omówiona w artykule Urszuli Fuks Bibliografia ważniejszych prac prof. Fuksa opublikowanych w latach 1948–2012, „Kwartalnik Historii Żydów" 2014, nr 251, ss. 619–626.

Niespełna miesiąc przed śmiercią obchodził 108. urodziny. W chwili zgonu był trzecim najstarszym mężczyzną w Polsce oraz jednym ze 150 najstarszych na świecie.

Bibliografia

• Informacje Mariana Fuksa
• Batorski P., Zmarł Marian Fuks, Żydowski Instytut Historyczny [online:] https://www.jhi.pl/artykuly/zmarl-profesor-marian-fuks,4239 [dostęp: 24.10.2022].
• Błaszczyk L.T., Żydzi w kulturze muzycznej ziem polskich w XIX i XX wieku. Słownik biograficzny, Warszawa 2014.
• Fuks M., Żydzi w Warszawie, Poznań – Daszewice 1997, s. 404 (nota biograficzna).
• Żebrowski R., Jubileusz profesora Mariana Fuksa, „Kwartalnik Historii Żydów" 2014, nr 251, ss. 613–618.