Harcerstwo – polski ruch społeczno-wychowawczy dzieci i młodzieży. Zapoczątkowane na ziemiach polskich w 1909–1910 przez środowiska związane z Narodową Demokracją (ND) i organizacjami niepodległościowymi (ZMP Zet, Zarzewiem, Eleusis, Organizacją Młodzieży Postępowo-Niepodległościowej). Częściowo wykorzystywało angielskie wzory skautingu, ale wypracowało własne cele i metody wychowawcze (przygotowanie do walki o niepodległość Polski, szkolenie kadr dla przyszłego wojska narodowego).
Pojęcia harcerstwo po raz pierwszy użyto w pracy Harce młodzieży polskiej, autorstwa E. Piaseckiego i M. Schreibera, wydana w 1912 r. we Lwowie. W 1909 w Galicji organizowano tajne Oddziały Ćwiczebne, a w 1910 rozpoczęto tworzenie Drużyn Młodzieży Sokolej w ramach Towarzystwa Gimnastycznego Sokół (Sokół), natomiast w maju 1911 r. powołano Naczelną Komendę Skautową kierowaną przez naczelnika K. Wyrzykowskiego (XII 1911 przemianowaną na Związkowe Naczelnictwo Skautowe). W 1912 r. utworzono tajną Naczelną Komendę Skautową w Królestwie Polskim.
Organizowano również tajne drużyny w Wielkopolsce, od 1911 r. zaczęto wydawanie czasopisma „Skaut”. Przed I wojną światową drużyny skautowe na ziemiach polskich liczyły ok. 12 tys. harcerzy i harcerek. Od 1913 r. delegacje polskich harcerzy uczestniczyły w międzynarodowych zlotach skautów. Pionierami harcerstwa byli m.in.: O. Drahonowska-Małkowska, J. Falkowska, J. Grodyński, F. Kapałka, A. Małkowski, M. Neugebauer, Cz. Pieniążkiewicz. Drużyny powstawały również w głębi Rosji, w środowiskach polonijnych, m.in. w USA. Podczas I wojny światowej harcerze wstępowali do Legionów Polskich i POW, później uczestniczyli w walkach decydujących o odbudowie i zachowaniu niepodległości państwa polskiego (rozbrajanie Niemców XI 1918, powstanie wielkopolskie 1918–1919, wojny: polsko-ukraińska 1918–19 i polsko-bolszewicka 1919–21). Łącznie w formacjach wojskowych służyło ok. 9 tys. harcerzy i harcerek.
W listopadzie 1916 r. organizacje harcerskie w Królestwie Polskim (Junactwo, założone w 1912 r.; Związek Skautek Polskich, założone w 1912; Polska Organizacja Skautowa, założona w 1915) połączyły się w Związek Harcerstwa Polskiego. W marcu 1918 powołano Naczelny Inspektorat Harcerski w Ministerstwie Wyznań Religijnych i Oświecenia Publicznego (pocz. w ramach Rady Regencyjnej, następnie rządów niepodległej Rzeczypospolitej). W listopadzie 1918 r. na zjeździe w Lublinie proklamowano utworzenie jednolitego ZHP kierowanego przez Naczelną Radę Harcerską (kolejni przewodniczący ZHP: 1919–1920 i 1920–1923 T. Strumiłło, 1920–1923 J. Haller, 1927–1929 ksiądz J. Mauersberger, 1929–1931 W. Sołtan, od 1931 M. Grażyński), Naczelnictwo (Gł. Kwatera Harcerek — naczelniczki m.in.: M. Wocalewska J. Falkowska, M. Uklejska, J. Wierzbiańska, oraz Główna Kwatera Harcerzy — naczelnicy m.in.: M. Sedlaczek, A. Olbromski). W 1918 r. harcerstwo liczyło ok. 30 tys. harcerzy i harcerek, 1939 — 200 tys. (ponad 120 tys. harcerzy, 70 tys. harcerek). ZHP było trzecią pod względem liczebności organizacją skautingu światowego, od 1921 było członkiem Międzynarodowego Biura Skautowego. Drużyny harcerstwa polskiego działały również w środowiskach polonijnych (USA, Argentyna, Belgia, Czechosłowacja, Estonia, Francja, Kanada, Niemcy, Rumunia, Szwecja, Węgry, W. Brytania, Wolne Miasto Gdańsk).
W II RP harcerstwo rozwinęło nowe formy pracy (ruch zuchowy oparty na koncepcjach i metodyce wypracowanej przez m.in. A. Kamińskiego, Uklejską, drużyny specjalnościowe: wodniaków, szybowników, krótkofalowców) i szczególnie po 1931 r. dotarło do młodzieży niezamożnej, wiejskiej i innych narodowości (ukraińskiej, rosyjskiej, litewskiej, żydowskiej). Różne nurty ideowopolityczne dążyły do uzyskania wpływu na ZHP lub tworzyły własne organizacje wykorzystujące harcerską metodykę pracy. Do 1931 r. najsilniejsze wpływy w harcerstwie miały środowiska narodowodemokratyczne, następnie we władzach ZHP przewagę uzyskali piłsudczycy, instruktorzy harcerstwa odwołujący się głównie do idei socjalistycznych. W 1921, w ramach ZHP, utworzyli Wolne Harcerstwo (m.in. A. Ciołkosz), w 1923 powołali samodzielną organizację, która w 1925 utworzyła nielegalną komunistyczną organizację dziecięcą Pionier. Od 1926 r. w środowiskach robotniczych działacze socjalistyczni tworzyli Gromady Harcerskie, pod koniec 1926 zjednoczone w Czerwone Harcerstwo Towarzystwa Uniwersytetu Robotniczego (przewodniczący S. Dubois), które w 1938 r. liczyło kilka tys. członków.
Podczas II wojny światowej ZHP działało na uchodźstwie (Naczelnemu Komitetowi Harcerskiemu w Wielkiej Brytanii podlegały organizacje harcerskie w środowiskach Polonii oraz m.in. ZHP na Wschodzie). Od 27 IX 1939 r. w konspiracji pod nazwą Szare Szeregi (organizacją kierowali — pełniący obowiązki przewodniczący: 1939–1942 ksiądz J. Mauersberger, następnie T. Kupczyński, Naczelnicy Harcerzy: 1939–1943 F. Marciniak, 1943–1944 S. Broniewski, 1944–1945 L. Marszałek, delegatki Naczelniczki Harcerek: 1939–1943 M. Wocalewska, następnie Z. Florczak), skupiające kilkanaście tys. harcerzy i harcerek, głównie na obszarze GG. Instruktorzy harcerstwa związani z obozem narodowodemokratycznym utworzyli Harcerstwo Polskie.
W grudniu 1944 r. na terenach wyzwolonych spod okupacji niemieckiej PKWN powołał ZHP, w którym dominowali działacze ZWM, członkowie Czerwonego Harcerstwa Towarzystwa Uniwersytetu Robotniczego. W 1946–1947 harcmistrze i instruktorzy przedwojennego ZHP, po wstąpieniu do Związku, podjęli próbę przywrócenia dawnego ideału wychowawczego i tradycyjnej metodyki harcerskiej, w 1948 zostali usunięci z organizacji, zniesiono podział na harcerstwo męskie i żeńskie, utworzono jedną Główną Kwaterę. W 1950 r. zlikwidowano ZHP i powołano, naśladującą sowieckiego Pioniera, Organizację Harcerską Związku Młodzieży Polskiej, w której całkowicie odrzucono tradycyjną symbolikę i metodykę pracy harcerskiej. Organizację ściśle powiązano z państwowym systemem szkolnym, przynależność do niej była faktycznie przymusowa dla uczniów szkół podstawowych (1954 liczyła ok. 1,5 mln członków, co stanowiło 60% uczniów).
Część instruktorów i harcerzy przeciwstawiająca się dyktaturze komunistycznej podejmowała działalność konspiracyjną, utworzyła kilkadziesiąt tajnych organizacji. W środowiskach polonijnych i emigracyjnych kontynuowało pracę ZHP na uchodźstwie (przewodniczący m.in. od 1967 R. Kaczorowski, późniejszy prezydent RP na uchodźstwie). W kraju, w okresie przesilenia politycznego, w grudniu 1956 na zjeździe w Łodzi, przy udziale usuniętych w 1948 r. harcmistrzów, odbudowano ZHP z przewodniczącym Rady Naczelnej — Kamińskim. Do 1959 r. trwały spory dotyczące ideowego kształtu organizacji (podporządkowanie PZPR, komunistyczny i laicki ideał wychowawczy, stosunek do tradycji i metodyki skautowskiej), zakończone ponownym usunięciem lub opuszczeniem organizacji przez zwolenników niezależnego, tradycyjnego harcerstwa (Kamiński, J. Grzesiak). Do 1980 r. ZHP działało głównie wśród uczniów, w latach 1974–1980 Harcerska Służba Polsce Socjalistycznej (HSPS) była główną legalną organizacją młodzieżową w szkołach średnich. ZHP liczyło: 1963 — 1 mln instruktorów, harcerzy, harcerek i zuchów, 1972 — 2 mln, 1980 — ponad 3 mln.
Naczelnicy ZHP (od 1956) m.in.: Z. Zakrzewska, W. Kinecki, S. Bohdanowicz, J. Wojciechowski. W środowiskach zachowujących tradycje przedwojennego harcerstwa (Warszawa, Kraków, Poznań) prowadzono potajemną pracę opartą na starej rocie Przyrzeczenia Harcerskiego, stopniach i sprawnościach. Stopniowo powstawały struktury poziome tolerowane przez kierownictwo ZHP, dopiero w 1980–1981 mogły podjąć jawną pracę w celu odbudowy tradycyjnego harcerstwa. Początkowo w ramach ZHP powstały Kręgi Instruktorów Harcerskich im. A. Małkowskiego (KIHAM). W okresie stanu wojennego w 1982 władze ZHP rozwiązały organ koordynujący KIHAM: Radę Porozumienia. Jego miejsce zajął Ruch Harcerski Rzeczypospolitej (przewodniczący J. Parzyński), niejawna struktura wewnątrz ZHP, który w latach 1982–1983, korzystając ze wsparcia Kościoła katolickiego, powołał Białą Służbę (szczególnie aktywną w 1983 i 1987 podczas pielgrzymek papieża Jana Pawła II do Polski).
W połowie lat 80. Ruch Harcerski Rzeczypospolitej nawiązał tajną współpracę z ZHP na uchodźstwie. W 1989 powołano kilka niezależnych organizacji: Związek Harcerstwa Rzeczypospolitej (ZHR), Związek Harcerstwa Polskiego 1918, Polską Organizację Harcerską, Stowarzyszenie Harcerstwa Katolickiego Zawisza. W ZHP również nastąpiły zasadnicze przemiany programowe i personalne, ale próby zniesienia podziałów w harcerstwie nie powiodły się (prace Krajowego Komitetu Odrodzenia ZHP dążącego do odbudowy ZHP na podstawie statutu z 1936), jedynie w 1993 połączyły się ZHR i ZHP 1918. W styczniu 1996 decyzją władz światowego skautingu ZHP powrócił w szeregi World Organization of The Scout Movement. Obecnie ZHP liczy prawie 400 tys., a inne organizacje ok. 20 tys. zuchów, harcerek i harcerzy.
Andrzej Krupa
Treść hasła została przygotowana na podstawie materiałów źródłowych PWN.
