Osadnictwo wojskowe – osiedlanie zdemobilizowanych żołnierzy na nie zagospodarowanych gruntach lub nadawanie im gospodarstw rolnych; zjawisko występowało na szeroką skalę już w staroż. Rzymie — w rzym. prowincjach osadzano na ziemi weteranów.

W Polsce o.w. wprowadzano od 1921 r. (ustawa z 17 XII 1920) na Kresach, gdzie osiedlano rodziny żołnierzy na gruntach należących uprzednio do państwa ros. i do Rosjan przebywających poza Polską; akcja ta miała na celu wynagrodzenie zasłużonych żołnierzy oraz umocnienie polskości na terenach pogranicznych; o.w. były niechętne organizacje ziemiańskie i mniejszości nar. oraz przeciwnicy J. Piłsudskiego, patronującemu tej akcji — pod ich naciskiem 24 III 1923 sejm wezwał rząd do jej wstrzymania.

O przydział ziemi ubiegało się 99,5 tys. osób; do końca 1923 przekazano 7345 osadnikom ok. 133 tys. ha ziemi; w następnych latach nadziały były nieznaczne; w końcu 1933 było 8988 osadników, najwięcej na Wołyniu (43,8%) i w rejonie grodzieńsko-nowogródzkim (28,9%); średnia wielkość gospodarstwa wyniosła ok. 18 ha (nie mogła przekroczyć 45 ha); ponad 70% osadników stanowili rolnicy; 40,7% było szeregowcami, a 42,3% podoficerami. Przydzielane gospodarstwa były zdewastowane, osadnicy nie otrzymywali pomocy materialnej; o ich interesy troszczyły się powstające od 1921 związki osadników, które III 1925 utworzyły Centr. Związek Osadników Wojsk. (od 1929 pod nazwą Związek Osadników). Po agresji sow. na Polskę ogromną większość rodzin osadników 10 II 1940 wywieziono na Syberię i do pn. rejonów eur. części ZSRR.

Od VII 1945 organizowano osadnictwo rodzin wojsk. we wsiach i małych miasteczkach nad zach. granicą Polski; wielkość przydzielanych gospodarstw rolnych miała wynosić 9–15 ha, nieco mniej w pobliżu miast; do 1948 osiedlono w 16 powiatach ok. 157,9 tys. rodzin wojsk., w tym: na Dolnym Śląsku ok. 74,3 tys., na Pomorzu Zach. ok. 44,1 tys., na ziemi lubus. ok. 30 tys. i na Opolszczyźnie ok. 9,5 tys.; w mniejszym zakresie o.w. organizowano też na Warmii i Mazurach, gdzie 1948 mieszkało ok. 10 tys. rodzin wojsk., na Pomorzu Gdańskim — ok. 6 tys. i na Białostocczyźnie — ok. 1 tys. rodzin. Łącznie 1945–48 osiedlono ok. 174,9 tys. rodzin, obejmujących ok. 535 tys. osób; ok. 74% stanowiło osadnictwo roln. (ok. 130 tys. rodzin), ok. 26% miejskie. Od X 1945 działał Związek Osadników Wojskowych.

• E. Taurogiński Stan gospodarczy osadnictwa wojskowego, Warszawa 1933;
• L. Styś Osadnictwo wojskowe na Dolnym Śląsku w latach 1945–1948, Wrocław 1978;
• K. Mamak Osadnictwo wojskowe na ziemi lubuskiej, Poznań 1979;
• A. Ogrodowczyk Nad Odrą i Bałtykiem. Osadnictwo wojskowe na zachodnich i północnych ziemiach Polski po drugiej wojnie światowej, Warszawa 1979;
• Z kresów wschodnich Rzeczypospolitej. Wspomnienia z osad wojskowych 1921–1940, red. H. Łappo i in., Londyn 1992.

Treść hasła została przygotowana na podstawie materiałów źródłowych PWN.