Pierwsza wzmianka o obecności Żydów w Kłodawie pochodzi z 1487 roku. Pomiędzy ulicami Łęczycką a Warszawską ukształtował się kwartał żydowski z instytucjami gminnymi, w tym bóżnicą i cmentarzem. Obecność Żydów w Kłodawie zakończyła się w 1697 r., po tym jak mieszczanie wytoczyli im proces o rzekomy mord rytualny na dwojgu dzieciach. Na mocy wyroku Żydzi zostali wypędzeni z zakazem ponownego osiedlenia. Nie obejmowało to jednak dóbr starościńskich, w których w latach 1764–1765 mieszkało 19 Żydów, a w 1793 r. – 85. Żyd pełnił także rolę plenipotenta starosty.

Intensyfikacja osadnictwa żydowskiego nastąpiła wskutek zabiegów ostatniego starosty w czasach Rzeczpospolitej Antoniego Kossowskiego. Doszło wówczas do nadania Żydom gruntów w dzielnicy zwanej Dziadowicami (Wolnizną Dziadowską).

Organizacja nowożytnej gminy nastąpiła w latach 20. XIX wieku. Jednym z pierwszych rabinów był Beniamin Wolf, a od 1865 r. posługę przez niemal ćwierć wieku sprawował rabin Efraim Engelman. Dzielnica uformowała się wokół rynku i odchodzących od niego ulic. W 1860 r. dotychczasowa bóżnica drewniana została zastąpiona przez murowaną. W 1862 r. w Kłodawie przebywało 621 Żydów na 2489 mieszkańców. Źródłami utrzymania były handel i rzemiosło. Odbywały się targi co tydzień oraz sześć jarmarków w ciągu roku. W 1897 r. w Kłodawie mieszkało 874 Żydów, stanowiąc ok. 30% mieszkańców. We wrześniu 1917 r. gigantyczny pożar zniszczył 87 domów żydowskich; zginęło 5 dzieci.

Zgodnie ze spisem z 1921 r. w mieście żyło 1148 Żydów. Wśród głównych zajęć było garbarstwo i powiązany z nim handel produktami skórzanymi, a także rzemiosło: krawiectwo, szewstwo, piekarstwo, rzeźnictwo. Funkcjonowała szkoła religijna. Pod względem politycznym coraz większą popularność zyskiwał syjonizm, który pojawił się tu ok. 1916 roku. W mieście powstały m.in. oddziały partii syjonistów ogólnych, Mizrachi, Poalej Syjon, klub sportowy Makabi, Biblioteka Młodzieży Żydowskiej oraz oddział Betaru. W 1933 r. 231 osób wzięło udział w wyborach delegatów na światowy kongres syjonistyczny; w 1937 r. były to 152 osoby, a w 1939 r. – 192. Ortodoksję reprezentowała miejscowa Aguda. W wyborach do władz gminy w 1931 r. wspólna lista Agudy i rzemieślników zdobyła 3 mandaty, syjoniści – 2 mandaty, niezrzeszeni – 2 mandaty. W życiu społecznym udział brały też organizacja rzemieślników oraz kasa samopomocowa Gemilut Chesed. Funkcję rabina pełnił Szlomo Engelman. W latach 30. XX w. nasiliły się wyjazdy, zarówno do większych ośrodków (Warszawa, Łódź), jak i do Palestyny.

W 1939 r. Kłodawa znalazła się pod okupacją niemiecką. W atmosferze nasilających się prześladowań, ściągania kontrybucji i zmuszania do wykonywania prac przymusowych, część Żydów uciekła do Piotrkowa Trybunalskiego i innych ośrodków Generalnego Gubernatorstwa.

2 stycznia 1942 r. Niemcy zamordowali 46 Żydów z Kłodawy w lasach koło Kazimierza Biskupiego. W dniach 9–12 stycznia 1942 r. wywieźli 1100 miejscowych Żydów do niemieckiego nazistowskiego ośrodka zagłady Kulmhof w Chełmnie nad Nerem. Przeżyło ok. 175 osób, które we wczesnym okresie powojennym wyjechały z Polski, głównie do Stanów Zjednoczonych i Izraela.

Listę Żydów z Kłodawy do 1942 r. można znaleźć pod adresem https://klodawatribute.com/BG%20RECORDS_ALL.pdf [dostęp: 05.02.2024].

Bibliografia

• Gańczyk B., Amt Kłodawa w dokumentach Archiwum Państwowego w Łodzi, „Polonia Maior Orientalis” 2015, t. II, ss. 55–65.
• Klodawa, [w:] The Encyclopedia of Jewish life before and during the Holocaust, t. 2, red. S. Spector, G. Wigoder, New York 2001, s. 637.
• Klodawa, [w:] Pinkas Hakehillot Polin, Jerusalem 1976, t. I, ss. 244–245.
• Kłodawa, [w:] Słownik geograficzny Królestwa Polskiego i innych krajów słowiańskich, t. IV, red. F. Sulimierski, B. Chlebowski, W. Walewski, Warszawa 1883, ss. 180–181.