Początek osadnictwa żydowskiego w Strzemieszycach Wielkich przypada na drugą połowę XIX wieku. Tutejsi Żydzi podlegali kahałowi będzińskiemu. W 1899 r. utworzono tutaj dom modlitwy[1.1]. W 1900 r. w Strzemieszycach żyło około 1 tys. Żydów. Od początku XX w. zaktywizowały się organizacje syjonistyczne.

W 1908 r. powstała pierwsza synagoga[1.2]. Źródłami utrzymania w tym okresie były praca na kolei oraz pośrednictwo w obrocie produktami miejscowych zakładów chemicznych. Do 1917 r. Żydzi z Strzemieszyc należeli do gminy w Będzinie, ale wojna więzi te osłabiła. 

25 stycznia 1925 r. ludność żydowska ze Strzemieszyc i Niemiec zwróciła się z prośbą do Ministerstwa Wyznań i Oświecenia Publicznego o utworzenie samodzielnej gminy oraz włączenie do niej miejscowości Łosień. Pisano, iż w Strzemieszycach żyje 2500 Żydów, to jest 500 rodzin[1.3]. Ministerstwo poleciło wojewodzie kieleckiemu sprawdzić te dane. Ten poinformował, że Strzemieszyce zamieszkuje 2200 Żydów, to jest 150 rodzin. Najbliższa gmina znajduje się w Dąbrowie Górniczej, gdzie przechowywane są księgi urodzin, ślubów i zgonów z terenu Strzemieszyc. Strzemieszyce należy uznać za „miasto ludzi biednych”, głównie drobnych kupców. Powątpiewano, czy osobna gmina da sobie radę pod względem gospodarczym[1.4]. Pomimo to w grudniu 1926 r. ministerstwo zdecydowało się utworzyć nową gminę. Polecono przygotować wybory do Zarządu, projekt budżetu i wytyczyć teren pod cmentarz.

Wybory, w których wybrano 4 członków i zastępców członków Zarządu odbyły się 22 maja 1927 roku. Na czele gminy stanął dr Lezer Chazanowicz, dyrektor fabryki „Strem”, określający się jako bezpartyjny[1.5]. Ponadto w Zarządzie znaleźli się: Mendel Kopel, Icek Rachnic, Aron Symcha Karo, Icek Halisiewicz, Rachmil Grun, Dawid Brandys i Mendel Zaks[1.6]. Z urzędu do Zarządu wszedł rabin Szmul Dawid Zander.

25 grudnia 1930 r. w składzie Zarządu znajdowali się: dr L. Chazanowicz, M. Kopel, I. Rechnic, H. Zaks, R. Grun, D. Brandys, S. Karo, I. Halisiewicz[1.7].

Kolejne wybory do Zarządu odbyły się 10 lipca 1932 roku[1.8]. Złożono osiem list, postulatów politycznych żadna grupa nie wysuwała. Główna walka toczyła się między ortodoksami a syjonistami. W wyniku wyborów do Zarządu weszli: Gutman Feldman (kupiec), Chaskiel Taub (przemysłowiec), Szmul Szancer (dyrektor banku), Gerszon Horowicz (dyrektor banku), Moszek Pinkus Zender (syn rabina), Alter Podawer (zięć cadyka kromołowskiego) oraz Rachmil Grun[1.9]. Po śmierci rabina Zandera jego stanowisko objął Gecel Dychwald.

W 1933 r. według oceny starostwa w Strzemieszycach mieszkało 2600 Żydów. W 1937 r. Strzemieszyce zamieszkiwało z kolei 2492 Żydów. Gmina była uboga. Wartość majątku ruchomego określono na 58 zł, nieruchomego – 1000 zł, zadłużenie – 5803,83 zł.

1 września 1939 r. Niemcy zaatakowały Polskę, rozpoczynając w ten sposób II wojnę światową. Już w pierwszych dniach wojny – 6 września 1939 r. – Strzemieszyce zajęły wojska niemieckie. Od samego początku okupacji na ludność żydowską spadły prześladowania. Dochodziło do przypadków zmuszania ortodoksyjnych Żydów do publicznego golenia bród i wykonywania poniżających czynności. W mieście doszło do konfiskat żydowskich majątków, zamykania sklepów i zabójstw, których dopuszczono się pod pretekstem podnoszenia przez Żydów cen artykułów żywnościowych lub ukrywania towarów[1.10]. 5 września 1939 r. doszło w mieście do egzekucji kilkunastu Żydów[1.11].

W październiku 1940 r. przewodniczącym Judenratu w Strzemieszycach był Azriel Flaschenberg. 1 stycznia 1940 r. w miejscowości znajdowało się 1501 Żydów[1.12]. W kwietniu tego roku liczba Żydów wzrosła aż do 1,8 tys., wskutek napływu uchodźców[1.1.2].

W 1941 r. w Strzemieszycach utworzono getto, w którym zgromadzono wszystkich tutejszych Żydów oraz część ze Sławkowa. Getto znajdowało się w obrębie ulic Towarowej i Gruszczyńskiego. Żydów ze Sławkowa umieszczono w budynkach mieszkalnych przy ul. Długiej. Całość została wyodrębniona i otoczona wysokim płotem z drutami kolczastymi. Uwięzionych Żydów zatrudniono w warsztatach krawieckich, stolarskich i szewskich. Na początku 1942 r. 500 Żydów wysłano do pracy do Będzina[1.1.2].

W maju 1942 r. Niemcy przeprowadzili wielką akcję wywózki śląskich Żydów do nimieckiego nazistowskiego obozu koncentracyjnego Auschwitz-Birkenau. Do miejsca zagłady wywieziono wówczas transport Żydów z getta w Dąbrowie Górniczej. Następnie, na ich miejsce, 18 maja 1942 r., do Dąbrowy sprowadzono Żydów ze Strzemieszyc[1.13]. Jesienią 1943 r. wszystkich strzemieszyckich Żydów wywieziono z Dąbrowy Górniczej do hitlerowskiego obozu koncentracyjnego Auschwitz-Birkenau. Zginęli w komorach gazowych. Inny scenariusz podaje Encyclopedia of Jewish Life Before and During the Holocaust. Zdaniem jej autorów, w maju 1942 r. do Auschwitz trafiła grupa 400 Żydów. Następnie 15 czerwca 1942 r. przetransportowano tam pozostały 1 tys. ofiar – wprost do komór gazowych[1.1.2].

W styczniu 1945 r. Strzemieszyce zajęły wojska sowieckie. Na przełomie stycznia i lutego 1945 r. do Zagłębia Dąbrowskiego zaczęli napływać Żydzi. Część z nich była dawnymi mieszkańcami Strzemieszyc, którzy teraz wracali z niemieckich obozów koncentracyjnych i usiłowali powrócić do swoich domów. Niektórzy wychodzili z różnych miejsc ukrycia na terenie Zagłębia. Od kwietnia 1945 r. dołączyli do nich repatrianci narodowości żydowskiej z ZSRR (w większości z Kazachstanu i Uzbekistanu)[1.14]. W 1945 r. powstał Wojewódzki Komitet Żydowski w Katowicach, posiadający początkowo siedzibę w Sosnowcu. Posiadał on okręgowy komitet żydowski w Strzemieszycach. W ramach tego komitetu zorganizowano referaty opieki społecznej, kultury i inne. Trudne warunki bytowe Żydów spowodowały, że sosnowiecki komitet okręgowy udzielił wsparcia finansowego nowo powstałym spółdzielniom pracy, dając zatrudnienie bezrobotnym. Organizowano także stołówki pracownicze[1.15]. W czerwcu 1945 w Strzemieszycach przebywało 107 Żydów[1.16].

Większość przebywających w Strzemieszycach Żydów traktowała swój pobyt w Zagłębiu Dąbrowskim jako miejsce krótkiego odpoczynku w drodze na zachód lub do Palestyny. Tendencje wyjazdowe wzrosły po pogromie kieleckim i kilku antysemickich incydentach w Zagłębiu. Z tego powodu Żydzi podczas pobytu w Strzemieszycach nie chcieli angażować się w pracę zawodową, utrzymując się najczęściej ze środków pomocy społecznej. W końcu wszyscy wyjechali za granicę[1.1.14].

Bibliografia

• Sefer Strzemieszyce, red. J. Sztern, Tel Awiw 1967.
• Strzemieszyce Wielkie, [w:] The Encyclopedia of Jewish Life Before and During the Holocaust, red. S. Spector, G. Wigoder, t. 3, New York 2001, s. 1255.
• Śladami Żydów z Zagłębia Dąbrowskiego. Wspomnienia, red. B. Ciepiela, M. Sromek, Będzin 2009.