Początek osadzie Hrubieszów dała warownia, jeden z Grodów Czerwieńskich, leżąca na pograniczu państwa Piastów i Rusi Halicko-Włodzimierskiej. Gród, wybudowany na wyspie, którą otaczała rzeka Huczwa, wzmiankowany w źródłach historycznych już w 1254 r., powstał na szlaku handlowym, łączącym Ruś i Mazowsze. Wraz z całą ziemią chełmską został przyłączony do Polski przez Kazimierza III Wielkiego w 1366 r. Od XV w. aż do rozbiorów leżał w województwie ruskim. W końcu XV w. przez kilkanaście lat pełnił rolę stolicy katolickiej diecezji chełmskiej, przeniesionej stąd ostatecznie do Krasnegostawu.

W 1400 r., na mocy przywileju króla Władysława Jagiełły, wieś królewska Rubieszów uzyskała prawa miejskie. Nowe miasto stało się ośrodkiem kompleksu dóbr królewskich czyli tzw. starostwa niegrodowego, jednego z bogatszych w Koronie. Od początku XV w. w mieście zamieszkiwali Rusini, Polacy oraz Żydzi.

W swojej historii Hrubieszów był wielokrotnie niszczony na skutek najazdów Tatarów, wojsk kozackich Bohdana Chmielnickiego (1648), wojsk kozacko-moskiewskich (1655) oraz wojsk Rakoczego (1657). Miasto zaczęło się odbudowywać w czasach panowania Jana III Sobieskiego, jednak zostało ponownie zniszczone przez armię szwedzką w czasie wojny północnej w 1709 r. Okres względnego rozwoju nastąpił w latach 30. XVIII w., kiedy to Rubieszów podnosił się z upadku i odzyskiwał swe dawne znaczenie. Obok tradycyjnej drewnianej zabudowy pojawiły się tu wówczas pierwsze domy murowane, w tym tzw. domy zajezdne, pełniące funkcję karczm i hoteli. Wiele z nich, wraz z synagogą, spłonęło podczas pożaru w 1736 r. W wyniku I rozbioru Rzeczpospolitej Rubieszów znalazł się w zaborze austriackim (Królestwo Galicji i Lodomerii), po 1809 r. – już jako Hrubieszów – stał się miastem powiatowym w Księstwie Warszawskim (departament lubelski), a następnie Królestwie Polskim w zaborze rosyjskim (województwo, a następnie gubernia lubelska).

Wiek XIX i pierwsze dziesięciolecia XX w. to dla Hrubieszowa okres rozkwitu handlu i przemysłu, a także gwałtowny wzrost liczby mieszkańców. Szczególny rozwój miasta przypadł na początek XIX w. W 1800 r. dobra hrubieszowskie nabył ksiądz Stanisław Staszic, który w 1816 r. założył w mieście Towarzystwo Rolnicze Hrubieszowskie, będące pierwszą w Europie organizacją o charakterze spółdzielni. Zapoczątkowało to dynamiczny rozwój Hrubieszowa, który szybko zyskał pozycję prężnego ośrodka handlowego i jednego z głównych centrów przemysłu rolno-spożywczego w regionie, stając się w połowie XIX w. drugim co do wielkości (po Lublinie) miastem w guberni lubelskiej. W Hrubieszowie działały wówczas m.in.: warzelnie miodu, browar, olejarnie, octownie, a także młyny parowe i wodne. Utworzono tu także stację poczty i telegrafu, 4 szkoły elementarne oraz szpital, zbudowano kanały burzowe i utwardzono część chodników. W mieście rozwijało się też rzemiosło i przemysł tkacki, zaś w rynku działały zbudowane w poł. XIX w. hrubieszowskie sukiennice, tzw. sutki, prowadzone przez głównie przez Żydów. Ludność chrześcijańska zajmowała się głównie rolnictwem, działało tu jednak także kilka prowadzonych przez chrześcijan sklepów oraz zakładów rzemieślniczych.

Pod koniec XIX w. w mieście znajdowały się dwa rynki — stary i nowy oraz 24 niebrukowane ulice. Centrum zabudowane było głównie murowanymi parterowymi lub jednopiętrowymi domami. W mieście znajdowały się 3 szpitale: św. Jadwigi — wzniesiony i wyposażony przez mieszkańców powiatu w 1858 r., szpital św. Edmunda — przeznaczony dla chorych na „choroby sekretne”, wystawiony w 1881 r. ze środków Towarzystwa Rolniczego Hrubieszowskiego oraz szpital żydowski wzniesiony w 1884 r. Działały tu także dwa przytułki dla starców i trzy szkoły elementarne.

Na fali rozwoju spółdzielczości kredytowej w Królestwie Polskim, w 1901 r. powstało Hrubieszowskie Towarzystwo Pożyczkowo-Oszczędnościowe, zaś w roku 1907 – II Hrubieszowskie Towarzystwo Pożyczkowo-Oszczędnościowe. Od 1907 r. w Hrubieszowie działało też Towarzystwo Kredytowe, zaspakajające potrzeby ludności wiejskiej. Wśród członków Rady i Zarządu wszystkich trzech Towarzystw były zarówno katolicy i Żydzi, jak też osoby wyznania prawosławnego, współtworzące elitę intelektualną i gospodarczo-ekonomiczną miasta. W omawianym okresie w Hrubieszowie działały także inne spółdzielnie, tj.: I i II Spółdzielnia Spożywców, oddział Miejskiego Stowarzyszenia Ziemskiego, a także Towarzystwo Rolnicze Hrubieszowskie. Wraz z postępującym rozwojem ekonomicznym następował także gwałtowny wzrost ilości mieszkańców miasta: według spisu z 1871 r. mieszkało tu 7,7 tys. osób (w tym: 57,5% Żydów, 22% katolików, 20% unitów, 0,5% prawosławnych i ewangelików), zaś w 1909 r. – już ponad 15 tys. W 1912 r. ziemia hrubieszowska została oderwana od Królestwa Polskiego i wcielona do guberni chełmskiej, w zamyśle władz rosyjskich przeznaczonej do szybkiej rusyfikacji. Na zmniejszenie liczby ludności w późniejszym okresie wpłynęła m.in. przymusowa ewakuacja ludności prawosławnej do Rosji w 1915 r. Podczas okupacji austriackiej w okresie I wojny światowej uruchomiono w Hrubieszowie połączenie kolejowe. W odrodzonej Rzeczypospolitej powiat hrubieszowski znalazł się w województwie lubelskim. W sierpniu i wrześniu 1920 r. był to rejon walk z armią bolszewicką.

We wrześniu 1939 r. początkowo Hrubieszów zajęły wojska niemieckie (14.09.1939), ale po trzech dniach do miasta weszli Sowieci, którzy zorganizowali obóz dla polskich oficerów, których następnie wywieziono do Kozielska i Starobielska. W październiku wojska sowieckie opuściły miasto, a wraz z nimi uciekło za Bug ok. 1,4 tys. Żydów. Do miasta powrócili wówczas Niemcy, którzy we współpracy z ukraińskimi nacjonalistami dokonali licznych egzekucji. Terror ten spotkał się ze zorganizowanym ruchem oporu – działały tu: Tajna Armia Polska, Służba Zwycięstwu Polski, Związek Walki Zbrojnej, a od lutego 1942 r. — Armia Krajowa, Bataliony Chłopskie i Narodowe Siły Zbrojne.

W czerwcu 1940 r. utworzono tu getto, w którym oprócz Żydów hrubieszowskich znaleźli się także żydowscy mieszkańcy z całego powiatu. W tym samym czasie Niemcy wywieźli do obozów koncentracyjnych większość hrubieszowskiej inteligencji. Od czerwca 1942 r. do września 1943 r. Żydów z tutejszego getta wywieziono do obozu zagłady w Sobiborze. W 1943 r. Niemcy spalili niemal wszystkie wsie polskie i ukraińskie, znajdujące się pomiędzy Bugiem a Huczwą, a wielu ich mieszkańców zginęło lub zostało zamordowanych.

W lipcu 1944 r. do miasta weszła Armia Czerwona i siły NKWD, przeprowadziły deportacje polskich działaczy niepodległościowych w głąb ZSRR. W 1945 r. w rejonie miasta toczyły się walki z UPA. Do 1947 r. ludność ukraińska została wysiedlona. Po wojnie powiat hrubieszowski należał do województwa lubelskiego (z przerwą w latach 1975–1998, gdy tworzące go obecnie gminy wchodziły w skład województwa zamojskiego).

Bibliografia

• Dąbrowski M., Ilustrowane dzieje Hrubieszowa, Hrubieszów – Lublin 2004.

• Drewnik S.Z., Z Hrubieszowa nad Huczwą, Hrubieszów 1997.

• Dzieje Hrubieszowa, red. R. Szczygieł, Hrubieszów 2006.

• Fabijańska-Żurawska T., Hrubieszów – dzieje miasta i jego zabytków, Hrubieszów 1993.

• Hrubieszów. Studia z dziejów miasta i regionu, red. J. Gurba, W. Piątak, Hrubieszów 1978–1980.
• Szpot J., Ilustrowane dzieje Hrubieszowa, Lublin–Hrubieszów 2003.
• Wiatrowski A., Dzieje Hrubieszowa w świetle źródeł, dokumentów i zabytków historycznych, Hrubieszów 1958.