Początki osadnictwa żydowskiego w Zelwie sięgają XVII wieku. W 1766 r. do gminy należały 522 osoby. Po zniesieniu Waadu Litwy w 1766 r., miejscowy jarmark stał się okazją do zjazdów rabinów najważniejszych społeczności Wielkiego Księstwa. W sierpniu 1781 r. w Zelwie, gdzie akurat znajdowali się rabini grodzieński, brzeski, piński i słucki, na jarmarku odczytano akt wykluczenia chasydów ze wspólnoty żydowskiej. W 1796 r. do miasta przybył Izrael Loebel – słynny kaznodzieja, który prowadził aktywną kampanię antychasydzką.

Z inwentarza z 1785 r. wynika, że w Zelwie były 84 nieruchomości żydowskie. Wszystkie znajdowały się przy rynku lub przy ul. Grodzieńskiej[1.1]. Według danych z inwentarza z 1815 r. do Żydów należało 106 gospodarstw w Zelwie, bez włączania placów miejskich. Na niektórych działkach mieściły się po trzy, a nawet cztery domy.

W 1829 r. w Zelwie żyło 827 Żydów (452 mężczyzn i 375 kobiet). Odsetek ludności żydowskiej wynosił ok. 75%. W 1847 r. społeczność liczyła 846 osób. Ten rok był dla miasteczka przełomowy, bowiem doprowadzono do niego połączenie kolejowe. W 1885 r. grupa pijanych kolejarzy urządziła pogrom, niszcząc mienie i bijąc napotkanych Żydów.

Według spisu z 1897 r. w Zelwie mieszkało 1844 Żydów. W zespole nr 100 Narodowego Historycznego Archiwum Białorusi w Grodnie częściowo zachowały się odręczne kopie list ewidencyjnych z Zelwy. Znajdują się w nich informacje na temat ul. Malinowej i zaułków przydworcowych. Mieszkało tam wtedy 185 Żydów (38 rodzin). Przeciętna żydowska rodzina składała się średnio z 5 członków. Doliczono się 71 osób (38%) umiejących pisać. Większość z nich (43) zaznaczyła, że umie czytać i pisać w języku jidysz[1.2].

Głównymi zajęciami Żydów były rzemiosło i handel. W oparciu o zachowane formularze z 1897 r. możemy odtworzyć statystyczny obraz działalności społeczności. W Zelwie pracowało wówczas 13 krawców, 7 szewców, 4 stolarzy, 4 robotników (2 w młynie, 1 w warsztacie tkackim, 1 w piekarni), 3 cieśle, 3 rzemieślników i 2 murarzy. Był tu również szklarz, rzeźnik, kowal, ślusarz, piekarz, praczka, introligator, mełamed (nauczyciel w chederze – Szmuel Indzicki), przemysłowiec leśny, właściciel fabryki smarów do kół, dzierżawca poczty, 2 hodowców trzody chlewnej oraz 3 właścicieli małych sklepów[1.3].

Przełom XIX i XX w. przyniósł aktywizację społeczną i polityczną. W mieście pojawiły się grupy zwolenników haskali i Chowewej Syjon, a po 1900 r. – Bund. Ciężkie warunki ekonomiczne, a także akty antysemityzmu sprzyjały emigracji. W tym okresie wiele rodzin wyjechało do Stanów Zjednoczonych i Kanady.

Według spisu ludności z 1921 r. w Zelwie mieszkało 1344 Żydów. Działały synagoga i dom modlitwy, były także szkoły z wykładowym hebrajskim i jidysz. Działały młodzieżówki syjonistyczne. Zelwa stanowiła ośrodek przemysłu drzewnego. Największy tartak stanowił własność Salmana Baradzickiego. W Zelwie funkcjonowały też zakłady produkujące kołdry oraz garbarnie. Funkcjonował bank spółdzielczy, pełniący także rolę pomocową. Żydowskie sklepy, apteki i składy apteczne były rozmieszczone głównie na rynku. Trzeciego dnia każdego miesiąca w miasteczku odbywał się targ, przyciągający kupujących z całej gminy. Na rynku zbierało się wówczas wielu Żydów-faktorów (pośredników handlowych), którzy poza uczestnictwem w transakcjach handlowych odpłatnie rozsądzali spory lub udzielali porad. Pomimo przejawów ożywienia ekonomicznego, nadal przeważały czynniki sprzyjające emigracji. Wyjeżdżano do Kanady, Australii, Argentyny i Chile.

Historia społeczności żydowskiej w Zelwie zakończyła się wraz z okupacją niemiecką. Po wkroczeniu Niemców do miasta w początku lipca 1941 r. miejscowi Żydzi, a także wielu uchodźców z Polski centralnej, zostało dotkniętych ograniczeniami i szykanami. Według jednego z mieszkańców miasteczka, Adama Daniuka, ludzie wymieniali swoje rzeczy na jedzenie, żeby nie umrzeć z głodu. Utworzono getto. W 1942 r. Judenrat kupił od chłopów pięć krów. Mięso podzielono pomiędzy głodne rodziny. Kiedy dowiedzieli się o tym Niemcy, aresztowali sześciu organizatorów tej kampanii i publicznie ich powiesili (wedle innej wersji było to siedmiu rzeźników).

2 listopada 1942 r. nakazano Żydom zabrać swoje rzeczy i pójść na dworzec kolejowy. Tych, którzy nie mogli tam dotrzeć z powodu braku sił, Niemcy rozstrzelali. Pozostałych pozbawili dobytku, zapędzili do wagonów towarowych, po czym wywieźli do niemieckiego nazistowskiego obozu Treblinka. Ogółem w czasie okupacji zginęło 4069 osób, z których większość stanowili Żydzi. Jednakże kilkadziesiąt osób zdołało uciec do lasów przed ostateczną „akcją”.

Bibliografia

• Paszuta N., Z historyi jauriejskich abszczyn Zelwenszczyny XIX – paczatku XX st.,  [w:] Sławuty zelwienski kraj, Lida 2004, ss. 131–136.
• Wajcieszyk H., Z historyi miasteczka Zelwa (20–30–e hh. XX st.), [w:] Szlach u nawuku, Hrodna 2011, ss. 152–157.
• Zelwa, [w:] The Encyclopedia of Jewish Life Before and During the Holocaust, red. S. Spector, G. Wigoder, t. 3, New York 2001, s. 1502.