Żydzi w Szydłowie osiedlili się prawdopodobnie w XIV w. lub w pierwszej połowie XV w. Jednak pierwsze wzmianki źródłowe związane z pobytem tutaj ludności żydowskiej dotyczą drugiej połowy piętnastego stulecia. W 1470 r., po pożarze Szydłowa w 1468 r., ten sam król Polski w odnowionym przywileju nadanym tutejszemu plebanowi wzmiankuje, że duchownemu temu należy się dziesięcina z pola za kirkutem[1.1]. Informacja o cmentarzu żydowskim świadczy o istnieniu tu w trzeciej ćwierci XV w. zorganizowanej już gminy żydowskiej. Stąd początków osadnictwa żydowskiego należy doszukiwać się w czasach wcześniejszych, a przynajmniej od pierwszej połowy piętnastego stulecia.

Poza tym można jeszcze wymienić kilka poszlak wskazujących na bytność Żydów w Szydłowie już w XIV w. Po pierwsze, do osiedlenia się ich wówczas tutaj mógł zachęcić wyraźny rozwój tego ośrodka, tj. nadanie wtedy praw miejskich oraz fundacje Władysława Łokietka i Kazimierza Wielkiego w Szydłowie. Nieraz próbuje się również wykazywać, że stąd miała pochodzić, mieszkać lub w inny sposób być związana legendarna Esterka, która zasłynęła jako żydowska kochanka króla polskiego Kazimierza Wielkiego[1.2]. Należy przy tym zaznaczyć, że na miejsce jej urodzin wskazuje się często także Opoczno i inne miasta sandomierskie[1.3]. Być może była ona jednak w jakiś sposób powiązana z Szydłowem. Według bowiem tradycji Żydów, jak również katolików szydłowskich sprzed wybuchu drugiej wojny światowej starozakonni mieli się tutaj osiedlić właśnie za Kazmierza Wielkiego i Esterki, która miała być fundatorką synagogi szydłowskiej. Przy czym wiadomo, że bożnica szydłowska została zbudowana pomiędzy 1534 a 1564 rokiem[1.4]. Być może jednak ta szesnastowieczna synagoga nie była pierwszą tutejszą świątynią żydowską.

Pierwsze przywileje dla Żydów szydłowskich były wydane w drugiej połowie XV w. W 1453 r. Kazimierz Jagiellończyk potwierdził starozakonnym z Szydłowa ekstrakt przywileju żydowskiego Bolesława Pobożnego z 1264 r. Następnie w XVI w. przywilej ten potwierdzili kolejno królowie polscy Zygmunt August Jagiellończyk, Stefan Batory i Zygmunt III Waza[1.5]. Z kolei w 1494 r. król Polski Jan Olbracht wydał przywilej dla Żydów szydłowskich, który zezwalał im sprzedawać trunki w mieście na równi z tutejszymi mieszczanami[1.6]
Następnie w 1577 i 1580 r. Żydzi szydłowscy zostali zobowiązani do ponoszenia takich samych ciężarów na rzecz miasta, jak inni mieszkańcy Szydłowa. W 1588 r. Zygmunt III nadał tutejszym starozakonnym przywilej, na mocy którego m.in. pozwolił im na skupowanie towarów i żywności na równi z innymi mieszkańcami miasta, ale oprócz jarmarków głównych.

Przynajmniej od drugiej połowy XVI w. można obserwować powolny wzrost zaludnienia żydowskiego w Szydłowie. Dopiero od tego momentu jest to zjawisko podlegające analizie, dlatego że pierwsza informacja o liczebności Żydów w tej miejscowości dotyczy dopiero 1564 r. Wówczas odnotowano tutaj 14 gospodarzy żydowskich[1.7].

W XVII w. rozwój osadnictwa żydowskiego w Szydłowie został przyhamowany poprzez działania wojenne w czasie tzw. potopu szwedzkiego. Świadczy o tym m.in. wiadomość, że w 1656 r. na wieść o zbliżaniu się do miasta wojsk Stefana Czarnieckiego 200 Żydów z całym dobytkiem uszło stąd i udało się przede wszystkim do Pińczowa i Krakowa[1.8].

W drugiej połowie XVIII w. Niemiec Johann Philip von Carosi, który wówczas zwiedzał Polskę zanotował, że większość mieszkańców Szydłowa stanowiła niezbyt majętna ludność żydowska[1.9]. W 1765 r. cały kahał szydłowski zamieszkiwało w sumie 430 Żydów, w tym w samym Szydłowie było ich 308. Można zatem stwierdzić, że zarówno w skali całej Rzeczypospolitej szlacheckiej, jak również województwa sandomierskiego, rozpatrywany ośrodek żydowski należał wówczas do grupy małych gmin żydowskich[1.10].

W okresie staropolskim kahał szydłowski odgrywał dużą rolę jako ośrodek autonomii żydowskiej. Szydłów był bowiem siedzibą jednego z sześciu okręgów żydowskiego ziemstwa sandomiersko-krakowskiego. W skład tej dzielnicy oprócz kahału szydłowskiego wchodziło jeszcze 17 innych gmin: Tarnów, Rymanów, Żmigród, Dukla, Nowe Miasto, Chmielnik, Pacanów, Oleśnica, Żabno, Dąbrowa, Stopnica, Połaniec, Bogoria, Staszów, Raków, Wiślica i Kurozwęki.

W 1823 r. wszystkich placów w Szydłowie było 341, z czego do Żydów należało – 63. Całkowita powierzchnia miasta wynosiła wówczas ok. 985 862 m2, z tego starozakonni byli właścicielami ok. 32 465 m2, czyli ok. 3,3 % wszystkich gruntów miejskich. Warto przy tym zauważyć, że pomimo, iż Żydzi zajmowali tak mały obszar, to stanowili wtedy przynajmniej połowę wszystkich mieszkańców rozpatrywanej miejscowości. W pierwszej połowie XIX w. w części żydowskiej Szydłowa odnotowywano murowaną synagogę z dobudowanym drewnianym babińcem, drewniany cheder, murowany szpital oraz murowano-drewnianą łaźnię[1.11].

W 1925 r. kahał szydłowski posiadał ok. 700 wiernych. Na terenie całej gminy znajdowały się 2 synagogi – w Szydłowie i w Kurozwękach oraz 2 inne domy modlitwy[1.12]. Według wykazu z 1939 r. wartość majątku ruchomego kahału wynosiła 6 000 zł,a nieruchomego 30 000 zł. Natomiast dochody i wydatki gminy wynosiły odpowiednio 5 754 zł i 5 294 zł[1.13]. Można również odnotować, że w okresie międzywojennym prawie wszystkie sklepy w Szydłowie należały i były prowadzone przez Żydów. Tylko jeden sklep – „Jutrzenka” w rynku – był prowadzony przez katolika, który jednak lokal, w którym prowadził swoją działalność handlową wynajmował od starozakonnego[1.14].

1 stycznia 1942 r. władze niemieckie utworzyły getto żydowskie w Szydłowie. Początkowo umieszczono tutaj starozakonnych z Szydłowa i okolicznych wiosek. W końcu 1940 r. przesiedlono tu również Żydów z Radomia, a w lutym-marcu 1941 r. – starozakonnych z Płocka. W kwietniu 1942 r. getto zostało zlikwidowane i ok. 2000 Żydów deportowano do Jędrzejowa, a stamtąd do Treblinki. Poza tym niektórzy Żydzi z Szydłowa znaleźli się także w getcie chmielnickim.

Bibliografia

• Penkalla A., Żydowskie ślady w województwie kieleckim i radomskim, Radom 1992
• Penkalla A., Synagoga i gmina w Szydłowie, „Biuletyn Żydowskiego Instytutu Historycznego”, 1982, nr 1-2/121-122
• Wiśniewski J., Historyczny opis kościołów, miast, zabytków i pamiątek w Stopnickiem, Marjówka 1929