Pierwsze wzmianki o Żydach w Żarnowcu pochodzą z XVII wieku. Prawdopodobnie już w XVIII w. powstała samodzielna gmina żydowska. Żydzi z Żarnowca oraz wsi: Chlina, Koryczany, Łany Wielkie, Łany Małe, Małoszyce, Otola i Wola Libertowska tworzyli kahał żarnowiecki. Żyli głównie z rzemiosła i handlu, a we wsiach prowadzili karczmy i browary. W 1791 r. było tutaj 386 Żydów, dysponujących synagogą i szkołą[1.1].

Z początkiem XIX w. miasto liczyło 150 domów, w tym 85 należało do katolików, a 65 do Żydów. Na 900 mieszkańców było 400 Żydów[1.2]. W 1822 r. mieszkało tu 1257 osób, w 1865 r. – 1801. Liczebność Żydów wynosiła 814 w 1857 roku[1.1.1]. Zarówno Polacy, jak i Żydzi żyli z rzemiosła, handlu i uprawy roli. Niekiedy łączyli te profesje. Sporo osób trudniło się szewstwem i murarką, bednarstwem i masarstwem[1.3].

W 1897 r. odnotowano 1412 Żydów na 2472 mieszkańców[1.1.1]. Jak pisał „Izraelita”, wśród miejscowych Żydów byli szewcy-muzykanci, szewcy-nosiwodowie, szewcy-sadownicy, a także rzemieślnicy będący jednocześnie mełamedami czy kantorami[1.4]. Pomimo tylu umiejętności, sytuacja podczas pierwszej wojny światowej stała się trudna – „co najmniej 300 osób wymagało systematycznej pomocy, zwłaszcza wśród społeczności żydowskiej”[1.5].

Zakończenie I wojny światowej przyniosło odrodzenie się 11 listopada 1918 r. państwa polskiego (II Rzeczpospolita Polska). Osada znalazła się w powiecie olkuskim. Żydzi tutejsi nie angażowali się politycznie, skupiając się wokół życia synagogi[1.1.1] i walcząc tylko o swoje utrzymanie, nie notowano więc nastrojów antyżydowskich, jakich wiele było w kraju w pierwszych latach niepodległości. Istniały tylko małe grupki syjonistyczne i należące do innych nurtów[1.1.1].

W 1921 r. w Żarnowcu żyło 946 Żydów, stanowiąc 44,5% ogółu mieszkańców. W 1930 r. miasto liczyło 2127 mieszkańców, w tym 920 Żydów. Zajmowali się produkcją chałupniczą i handlem obnośnym. Bezrobotnych zatrudniano przy budowie drogi Żarnowiec – Wolbrom. Targi odbywały się co poniedziałek.

Pierwszy Zarząd, o którym wiemy, z 1923 r., składał się z trzech osób: Chaima Epsztajna, Dawida Gliksmana i Rubina Cukiermana[1.6]. Gmina żydowska dysponowała wówczas dwiema bóżnicami, domem modlitw, łaźnią, łąką oraz dwoma cmentarzami. Działało Towarzystwo Dobroczynne Gemiłus Chesed. Gmina zdominowana była przez ortodoksów. Rabinem od 1895 r. był Icek Juda Hagerman.

W skład wybranego w 1924 r. Zarządu weszli: Aron Rappaport, Majer Kronberg, Izrael Icek Grosfeld, Wolf Sapsia Szpiro, Moszek Gliksztajn, Smul Berek Welner, Josek Sznieniawski, Herszlik Lipnicki[1.7]. Pod względem zawodowym było to 4 kupców, 1 felczer, 1 rolnik, 1 czapnik i 1 zegarmistrz. Sekretarzem był Icek Mitelman.

W 1925 r. gmina żydowska liczyła 1780 osób, do składki wyznaczono 118 rodzin[1.8]. Rabinem był nadal I. J. Hagerman, a podrabinem – Załma Szajbler. Istniało Bractwo Pogrzebowe[1.9].

W 1930 r. przewodniczącym Zarządu był Majer Kornberg, członkami: rabin I. J. Hagerman, Josek Grosfeld, Aron Rappoport, Wolf Szapsia Szpiro.

W 1932 r. kontrola majątku nieruchomego wskazała, że do gminy należy synagoga murowana przy ul. Warszawskiej. Obok sali głównej znajdowało się pomieszczenie dla potrzeb modłów rabina i babiniec. Tak zwana „stara synagoga” wzniesiona była z drewna, a znajdowała się również przy ul. Warszawskiej. Łaźnię przyległą do nowej synagogi dzierżawiono. Cmentarz usytuowany był przy drodze do wsi Chliny.

W 1933 r. zarząd gminy został mocno rozbudowany. Znaleźli się w nim, oprócz przewodniczącego M. Kornberga, członkowie: Herszlik Gotlieb, Izrael Żarnowski, Jakób Szmul Herszkowicz, Kałma Wajntraub, Szloma Tatarka, Miszek Gold i Szymon Wolf Szpringer. W korespondencji z władzami pisano: „Zarząd gminy z całym naciskiem stwierdza stan krytyczny warunków materialnych (...) ludności żydowskiej zam. w Żarnowcu”[1.10]. Była to prawda, wyraźnie osłabł handel, mało było zamówień na wyroby szewskie i krawieckie, odczuwało się brak gotówki. W 1933 r. do płacenia składek wytypowano 118 rodzin, ale zwolniono od płacenia wskutek biedy aż 50 rodzin.

W 1938 r. mieszkało w Żarnowcu 574 Żydów. W Zarządzie gminy dominowali bezpartyjni. Jej majątek ruchomy oceniano na 18 150 zł, nieruchomy – na 46 000 zł, zadłużenie – na 2104 zł.

We wrześniu 1939 r. zachodnia część Polski znalazła się pod okupacją niemiecką. Liczba Żydów w Żarnowcu szybko wzrosła do 1 tys., wskutek przybycia uchodźców z Krakowa. Powołano Judenrat, zajmujący się prowadzeniem kuchni dla głodujących oraz starający się zapewnić opiekę medyczną[1.1.1].

W lutym 1941 r. Niemcy przesiedlili wszystkich Żydów z Żarnowca do getta w Żarkach, w którym zgromadzono 3,2 tys. Żydów z całej okolicy. 6 października 1942 r. rozpoczęła się operacja likwidacji tego getta. Około 300 Żydów rozstrzelano na cmentarzu w Żarkach. Pozostałych poddano selekcji. Zdolnych do pracy wywieziono do getta w Radomsku. Natomiast wszystkich pozostałych wywieziono do niemieckiego nazistowskiego obozu zagłady w Treblince. Zginęli oni w komorach gazowych. Inną wersję podaje The Encyclopedia of Jewish Life Before and During the Holocaust. Wedle jej autorów 5 września 1942 r. Żydzi zostali przewiezieni do Wolbromia. Tam nastąpiła selekcja, po której część trafiła do obozów pracy, a pozostali – do niemieckiego nazistowskiego obozu zagłady w Bełżcu[1.1.1].

Nota bibliograficzna

• Jaskłowski W. J., Żarnowiec i jego okolice. Zarys historyczno-etnograficzny, Lwów 1910.
• Piwowarski S., Z przeszłości Żarnowca w latach 1795–1918, [w:] Żarnowiec. Szkice z dziejów, red. W. Passowicz, Kraków 1998.
• Zarnowiec, [w:] The Encyclopedia of Jewish Life Before and During the Holocaust, red. S. Spector, G. Wigoder, t. 3, New York 2001, ss. 1490–1491.