Biogramy | Wirtualny Sztetl

Brandstaetter Roman (Brandstätter) (03.01.1906, Tarnów – 28.09.1987, Poznań) – dramatopisarz, poeta, tłumacz.

Pochodził ze zasymilowanej rodziny żydowskiej, był wnukiem prozaika hebrajskiego Mordechaja Dawida Brandstaettera. Jako dziecko wychowywany był w kulcie Biblii. Ukończył filologię polską na Uniwersytecie Jagiellońskim (1924–29), w Paryżu prowadził studia nad działalnością społeczno-polityczną Adama Mickiewicza. Pracował jako nauczyciel w warszawskim gimnazjum żydowskim.

Od 1927 publikował wiersze i rozprawy krytyczne na łamach „Chwili” i „Nowego Dziennika”. W 1928 wydał pierwszy cykl wierszy pt. Jarzma. Językiem jego twórczości był wyłącznie język polski, brał czynny udział w dyskusjach literackich, a także interesował się problematyką historyczną. W sposób szczególny interesował go problem asymilacji, który w polskich realiach nabierał dodatkowych znaczeń i wymiarów, np. w Tragedii Juliana Klaczki (1933) podjął wątek losu zasymilowanych Żydów w pozbawionym niepodległości polskim społeczeństwie. Prawdziwa burze polemik wywołało studium pt. Legion żydowski Adama Mickiewicza (1932), w którym przedstawił inicjatywę twórcy pol. romantyzmu jako prekursorską wobec programu syjonizmu, krytykował je m.in. Tadeusz Boy-Żeleński.

W 1933-35 Brandstaetter był kierownikiem działu literackiego syjonistycznego pisma polskojęzycznego „Opinia”, na którego łamach opublikował programowy artykuł „Sprawa poezji polsko-żydowskiej” (1933), który do dziś pozostaje jednym z ważniejszych tekstów w analizach historyczno-literackich dotyczących tego zjawiska, bowiem zapoczątkował dyskusję na temat poetów żydowskich piszących w języku polskim, którzy, zdaniem Brandstaettera, „tchnęli [...] żydowskiego ducha narodowego w polskie słowo poetyckie”. Brandstaetter opublikował następujące tomiki poetyckie: Droga pod górę (1931), Węzły i miecze (1932), Królestwo trzeciej świątyni (1933) oraz Jerozolima światła i mroku (1935). W okresie międzywojennym stały się one pretekstem dla napastliwych ataków antysemickich na ich autora. Reakcja poety był błyskotliwy esej, pt. Zmowa eunuchów (1936).

Po wtargnięciu wojsk niem. 1939 wyjechał do Wilna, 1941 przez Moskwę, Baku, Irak dotarł do Jerozolimy. Zgodnie ze swoimi przekonaniami syjonisty zamieszkał na ziemi przodków. W narodowym Teatrze Habima w Tel Awiwie wystawiono 1941 r. pierwszą sztukę Brandstaettera Kupiec warszawski, nadając jej, wbrew autorowi, antypolską wymowę, co wyizolowało go z polskiego środowiska. Zatrudniony w nasłuchu radiowym w Polskiej Agencji Telegraficznej, podczas nocnego dyżuru, za sprawą reprodukcji rzeźby z XVII w. Innocenza de Palermo, z kościoła w Asyżu, doznał objawienia Chrystusa Boga ukrzyżowanego, ale żywego. Odtąd jego osobista droga do Chrystusa –– Boga zarówno Starego, jak i Nowego Testamentu, tworząca pomost między judaizmem i chrześcijaństwem, stała się źródłem inspiracji filozoficznej i artystycznej. Po pobycie 1947-48 we Włoszech (attache kult. w Rzymie), gdzie przyjął chrzest i zafascynował się św. Franciszkiem z Asyżu.

Brandstaetter powrócił do Polski. Mieszkał w Poznaniu (1948–49 kierownik literacki Teatru Polskiego, i od 1960) i Zakopanem (1950–58 przewodniczący Rady Kultury przy Miejskiej Radzie Narodowej). W 1951 r. otrzymał nagrodę państwową I stopnia za libretto do opery T. Szeligowskiego Bunt żaków, nagrody: im. W. Pietrzaka (1958), Fundacji im. A. Jurzykowskiego (1970), Polskiego Pen Clubu za przekłady (1972), im. Błogosławionego Brata Alberta, im. J.G. Herdera (1987).

W twórczości w różny sposób odwoływał się do dziedzictwa kulturowego antyku, Biblii, tradycji żydowskiej i polskiej, zwłaszcza romantycznej. Traktując literaturę jak przewodnik życia, nadał jej charakter wypowiedzi lirycznej. Modlitewnym wyznaniem Brandstaettera dotyczącym osobistego przeżywania Ewangelii jest poemat refleksyjno-eschatologiczny Pieśń o moim Chrystusie (1960, wyd. łączne z Hymnami maryjnymi w tomie Pieśni 1963), w którym egzystencjalizmowi i postawie nihilistycznej przeciwstawił religijno-moralny porządek świata. Modlitwą do Madonny o wstawiennictwo, wznoszoną przez całą rodzinę ludzką, są Hymny maryjne (powstały przed 1963). Środkiem wyrazu poetyckiego uczynił Brandstaetter kontemplację, parafrazę psalmów biblijnych, modlitwę litanijną, apostrofę.

W miniaturowych esejach (zbiór Krąg biblijny 1977) określił swój stosunek do Biblii, narodowej sagi, napisanej pod natchnieniem Boga. Współczesnemu bezładowi przeciwstawił ideę franciszkańską, wiarę w dobro człowieka i możliwość przywrócenia światu piękna za sprawą sztuki (Kroniki Asyżu 1948, współczesne misterium Teatr świętego Franciszka, powstało 1958, wyst. Adelaide 1973). W dążeniu do przezwyciężenia własnych niepokojów, zafascynowany tajemnicą wcielenia, Brandstaetter stworzył epopeję o Bogu –– „własne widzenie własnego Boga” (Jezus z Nazarethu t. 1–4 1967–73), epicki fresk przekonujący wnikliwą wiedzą o życiu codziennym i duchowości narodu Izraelitów, a jednocześnie poetyckością wizji; dzieło to zostało zaliczone do największych osiągnięć pol. prozy biblijnej.

Formą apostolstwa było dla B. dramatopisarstwo, które przenikała świadomość współobecności Boga-człowieka „przy człowieku i w człowieku”. Poetyckie ujęcia wątków mitycznych przez Brandstaettera. (Odys płaczący, wyst. TV 1960, Śmierć na wybrzeżu Artemidy, „Dialog” 1961 nr 9), jego biografie postaci hist. (Powrót syna marnotrawnego, pierwotny tytuł Rembrandt, powstał Jerozolima 1944, wyst. 1947, wyd. 1948, Noce narodowe, wyst. 1949, Ludzie z martwej winnicy, wyst. 1956, oratorium Pokutnik z Osjaku 1979) oraz opisy postaw bohaterów współczesnych (Dzień gniewu 1962, wyd. 2 zmien. z podtytułem Misterium dramatyczne 1971, Milczenie, „Dialog” 1956 nr 6, o spustoszeniu duchowym w czasach stalinowskich) stały się znakami prowadzącymi ku istocie człowieczeństwa, wskazującymi zarazem na możliwości walki z dogmatyzmem i odbierającymi człowiekowi godność ideologiami (w tym stalinowską –– Milczenie), a jednocześnie na drogę powrotu do Boga.

W literackich przekładach Biblii, powracając do tradycji jej ustnego przekazu, nadał tekstowi kształt żywej, rytmicznej mowy, zachowując semityzmy słowne i ścisłość składniową (Słowa nad słowami. Antologia Starego Testamentu 1964, Psałterz 1968, wyd. 2 1970, Pisma Świętego Jana Ewangelisty. Ewangelie. Listy. Apokalipsa 1978). Dzieła wybrane: Poezja. Wiersze liryczne, poematy i hymny (1980), Krąg biblijny i franciszkański (1981), Jezus z Nazaretu (t. 1–2, t. 3–4 1982), Przekłady biblijne z języka hebrajskiego (t. 1 Psałterz 1983, t. 2 Cztery poematy 1984), Dramaty (1986).