Lemkin Rafał (24.06.1900 Bezwodna – 28.08.1959 ) - adwokat w Warszawie, prokurator, znawca prawa karnego, wykładowca Wolnej Wszechnicy Polskiej, twórca pojęcia ludobójstwo (genocyd) i główny autor Konwencji w sprawie zapobiegania i karania zbrodni ludobójstwa z 1948, profesor Duke University i Yale University.

Urodził się 24.06.1900 w Bezwodnej w rodzinie rolników żydowskich Józefa i Belli z d. Pomeranc. Dzieciństwo spędził w Ozierzysku. Miał dwóch braci: Eliasza (zm. 1983) oraz Samuela (zm. ok. 1917). Ojciec prowadził dzierżawione gospodarstwo rolne, matka wychowywała dzieci, była kobietą oczytaną. W domu rodzinnym posługiwano się trzema językami: jidysz, rosyjskim i polskim. W księgozbiorze matki dominowała literatura rosyjska, ale prawdopodobnie były też książki po polsku, w tym Henryka Sienkiewicza. Nauki początkowe pobierał w domu – w zimowe wieczory, wolne od pomocy w gospodarstwie rolnym. Po przeniesieniu się w 1913 r. Lemkinów do pobliskiego Wołkowyska synowie rozpoczęli naukę w szkole. Zawierucha wojenna i przemarsz wojsk rosyjskich, a potem niemieckich, uczyniły znaczne zniszczenia w miasteczku. Nie wiadomo dokładnie, co działo się z Lemkinem między 1913 a 1919. Według niektórych przekazów miał wyjechać na krótko do Wilna, gdzie uczył się w gimnazjum. Z wypełnionych przez niego kart wpisowych na Uniwersytet Jana Kazimierza wynika, że potem przeniósł się do Białegostoku i tam zdał 30.06.1919 maturę. Nie udało się ustalić, jak to zrobił, bo nie było wówczas państwowego gimnazjum w Białymstoku.

W 1919 r. Lemkin wyjechał do Krakowa i zapisał się na Wydział Prawa i Administracji Uniwersytetu Jagiellońskiego (WPiA UJ) (nr w księdze immatrykulacyjnej 3188, data wpłaty czesnego 8.10.1919). Wysłuchał w pełni dwóch semestrów roku akademickim 1919/1920, m.in. wykładów profesorów Stanisława Wróblewskiego, Stanisława Estreichera, Stanisława Kutrzeby, Rafała Taubenschlaga, Michała Rostworowskiego, oraz karnisty i filozofa prawa Edmunda Krzymuskiego.

Od 1919 wymagano od kandydatów na studia w polskich szkołach akademickich zaświadczenia o służbie w Wojsku Polskim lub armiach sojuszniczych. Wpisując się na semestr zimowy roku 1920/1921 – tuż po wojnie polsko-bolszewickiej oraz „cudzie nad Wisłą”- Lemkin dołączył zaświadczenie o służbie w oddziale sanitarnym na terenach przyfrontowych oraz informację o tym, że pracował w kancelarii Sądu Polowego Dowództwa 2. Armii w Wołkowysku. Wpisany został na trzeci semestr. Z początkiem roku 1921 wpłynęło do rektora UJ zawiadomienie (z kancelarii Sądu Polowego 2. Armii podpisane przez kierownika Zbigniewa Pawłowskiego) o tym, że Lemkin nie jest kancelarii znany, a przedstawione przez niego zaświadczenie zostało sfałszowane prawdopodobnie przez studenta WPiA UJ sierż. Michała Schneeweissa, pracującego przez pewien czas w kancelarii tego sądu jako protokolant (pisarz). 22.02.1921 dziekan WPiA prof. Stanisław Kutrzeba skierował do Senatu Akademickiego pismo z prośbą o wszczęcie śledztwa dyscyplinarnego wobec Lemkina i Schneeweissa, a Senat Akademicki uchwałą z 10.03.1921 zlecił przeprowadzenie śledztwa prof. Józefowi Brzezińskiemu (profesorowi prawa kościelnego i prezesowi Komisji Dyscyplinarnej UJ). W tym czasie Lemkin studiował i mieszkał w Krakowie przy ul. Sebastiana 20. Komisja Dyscyplinarna 31.05.1921 skierowała do Sądu Polowego Etapu 2. Armii pismo z prośbą o przesłuchanie kierownika kancelarii sądu polowego Pawłowskiego na okoliczność, skąd wie, że Schneeweiss „wystawił w ogóle fałszywe zaświadczenia, a w szczególności, że je wystawił Lemkinowi, a także o zadanie kilku innych pytań. Z treści pisma wynika, że nie było w aktach UJ zaświadczenia, o którym donosił Pawłowski w piśmie ze stycznia 1921. Komisja zażądała więc dokładnych wyjaśnień, skąd taką wiedzę Pawłowski posiadał. Z protokołu przesłuchania Pawłowskiego przeprowadzonego 13.06.1921 wynika, że o owym zaświadczeniu dowiedział się od osób prywatnych w Wołkowysku, których „teraz nie widuje”. Zdumiewające jest to, że z własnego doświadczenia nic on nie wiedział o tym, żeby Schneeweiss komukolwiek z osób cywilnych wystawiał zaświadczenia, a tym bardziej Lemkinowi („słyszałem o tym tylko w rozmowie prywatnej”). We wszelkich sprawach Pawłowski powołuje się na rozmowę prywatną z nieznaną sobie osobą. Sprawa pachnie zemstą. Ktoś chciał Lemkinowi zaszkodzić. W czasie postępowania dyscyplinarnego Lemkin zeznawał, że przy sądzie polowym pracował jako wolontariusz, że nawet protokołował, ale potem wycofał się z tych twierdzeń, utrzymując, że zaangażowany był w oddziale sanitarnym. Jak było, trudno ustalić.

Wołkowysk wyzwalała w 1920 3. Dywizja Piechoty Legionów gen. Leona Berbeckiego, walcząca w ramach 2. Armii gen. Edwarda Rydza „Śmigłego”. W mieście i pod miastem toczyły się walki. Stąd szły uderzenia we wrześniu 1920 w ramach Bitwy nad Niemnem (druga po warszawskiej wielka bitwa). Przy dywizjach 2. Armii działały oddziały (rady) sanitarne, w takim zapewne pracował Lemkin. Nie jest też wykluczone, że mógł mieć kontakt z sądownictwem polowym, ale nie był formalnie pracownikiem sądu, a tym bardziej nie był na froncie. Czy jednak miało to znaczenie? Lemkin przedstawiał zapewne zaświadczenie o pracy w oddziałach sanitarnych, a w życiorysie wspomniał o pracy w sądzie polowym. Jak zeznał, zabiegał u Pawłowskiego, aby mu wystawił zaświadczenie o pracy w sądzie, a ten odmówił, wówczas pomógł mu protokolant w tym sądzie sierż. Schneeweiss. Tymczasem Pawłowski po powzięciu informacji, że Lemkin studiuje nadal w Krakowie, zawiadomił UJ o swoim podejrzeniu dotyczącym sfałszowania zaświadczenia.

Sprawa miała dla Lemkina tragiczny skutek. Komisja Dyscyplinarna w składzie: prof. Brzeziński, prof. Tadeusz Dziurzyński i prof. Rafał Taubenschlag na posiedzeniu 23.06.1921 przyjęła wnosić o ukaranie Lemkina karą nagany oraz niezaliczenia mu trymestru letniego roku akad. 1920/1921. Podkreślono pełne skruchy przyznanie się do winy Lemkina – mimo korzystnych dla niego zeznań Pawłowskiego. Senat Akademicki jednak na posiedzeniu 8.07.1921 uchwalił (wbrew wnioskowi) wydalić Lemkina na zawsze z UJ. 15.07.1921 SA wysłał do Lemkina pismo informujące, że w myśl art. 98 ustawy o szkołach akademickich z 1920 usuwa go z UJ na stałe, podkreślając, że wina jego jest bezsporna, bo o nieprawdziwości i nielegalności przedłożonego zaświadczenia był przekonany. Po przeczytaniu pisma Lemkin skierował do SA podanie, którym wyjaśniał, że z przesłanego pisma wynika, iż nie odebrano mu „możliwości wstąpienia na inny uniwersytet”, w związku z czym prosi o wystawienie świadectwa odejścia, które umożliwi mu kontynowanie studiów. Rektor przesłał pismo do dziekanatu WPiA z prośbą o opinię. Dziekan Kutrzeba wskazał, że Lemkin przyznał się do winy i wykazał „rzeczywistą skruchę”, i z uwagi na powyższe, a także na to, że Komisja Dyscyplinarna proponowała tylko udzielenie mu nagany, a SA podwyższył wyrok, godzi się, by „złagodzić wyrok” i do indeksu Lemkina „nie wpisywać relegacji”. Na tej podstawie 3.08.1921 wydano Lemkinowi świadectwo odejścia, z poświadczeniem wysłuchania dwóch semestrów studiów prawniczych (1919/1920) i bez wzmianki o karze dyscyplinarnej, a z informacją, że odbyły się one zgodnie z obowiązującym prawem akademickim. Ze świadectwem odejścia Lemkin pojechał do Lwowa i tam zapisał się na Wydział Prawa i Umiejętności Politycznych (być może także na Wydział Filozoficzny). W Krakowie jeszcze sprawa się nie skończyła, gdyż nowy rektor nakazał wpisać do indeksu informację o usunięciu z UJ dyscyplinarnie. Jednak Lemkin był już we Lwowie i list z UJ być może nie dotarł.

We Lwowie immatrykulowany został 12.10.1921. Zaliczono mu przedmioty wysłuchane w Krakowie na pierwszym roku. Drugi rok powtarzał we Lwowie. Wysłuchał wykładów z historii prawa Oswalda Balzera, z prawa rzymskiego Leona Pinińskiego i Marcelego Chlamtacza, z prawa kościelnego Władysława Abrahama, z filozofii Mścisława Wartenberga, z prawa cywilnego Ernesta Tilla i Romana Longchamps de Bériera, prawa handlowego Aleksandra Dolińskiego, procedury cywilnej Kamila Stefki i Maurycego Allerhanda, z prawa konstytucyjnego Stanisława Starzyńskiego, z prawa administracyjnego Zbigniewa Pazdry, prawa finansowego Ignacego Weinfelda, statystyki Jana Piekałkiewicza, ekonomii Leopolda Caro, polityki karnej Juliusza Makarewicza, prawa karnego Juliana Nowotnego, procedury karnej Piotra Stebelskiego oraz prawa międzynarodowego Ludwika Ehrlicha.

Najbardziej związał się Lemkin z prof. Juliuszem Makarewiczem, wybitnym znawcą prawa karnego, zwolennikiem szkoły socjologicznej i głównym autorem Kodeksu karnego z 1932. W jego seminarium uczestniczył kilka lat. Właśnie na seminarium Makarewicza przygotowywał pierwsze prace naukowe. O związku Lemkina ze swoim seminarium pisał sam Makarewicz w słowie wstępnym do przetłumaczonego przez Lemkina i Tadeusza Kochanowicza (przy współudziale Ludwika Dworzaka, Zdzisława Papierkowskiego, Romana Piotrowskiego) sowieckiego kodeksu karnego z 1922 (Kodeks Karny Republik Sowieckich, Wydawnictwo Seminarium Prawa Karnego 1926). Spośród pozostałych uczonych konsultantami Lemkina mogli być znawcy prawa karnego oraz prawa konstytucyjnego i międzynarodowego publicznego (prawa narodów). Jak wspomniano, słuchał wykładów co najmniej trzech karnistów, w Krakowie Edmunda Krzymuskiego, a we Lwowie sędziwego już Piotra Stebelskiego oraz Juliana Karola Nowotnego. Z kolei z zakresu prawa konstytucyjnego i prawa narodów wysłuchał we Lwowie wykładów Stanisława Starzyńskiego oraz Ludwika Ehrlicha, a w Krakowie zetknął się z Michałem Rostworowskim. Najprawdopodobniej we Lwowie poznał też docenta UJK Emila Stanisława Rappaporta. Choć nie ma go wymienionego w absolutorium Lemkina, to przecież mógł uczestniczyć od czasu do czasu w seminariach prof. Makarewicza, a tym bardziej Lemkina, jako obserwator, w posiedzeniach zamiejscowych Sekcji Prawa Karnego KKRP.

We Lwowie Lemkin opublikował przetłumaczone przez siebie dzieło Chaima Nachmana Bialika pt. Noach i Marynka. Opatrzył je wstępem, w którym porównywał utwór Bialika do Pana Tadeusza Adama Mickiewicza.

Stopień doktora praw Lemkin uzyskał 9.07.1926 na postawie trzech zdanych egzaminów ścisłych, tzw. rygorozów: sądowego (zdanego 22.04.1925), politycznego (zdanego 27.04.1925) i historycznoprawnego (zdanego 3.07.1926). Promotorem, czyli profesorem odbierającym uroczysty akt ślubowania doktorskiego podczas uroczystej promocji doktorskiej był prof. Oswald Balzer, i to on został wpisany na dyplomie doktorskim Lemkina jako promotor (nie musiał mieć żadnych bliższych związków z wypromowanym doktorem), poza tym rektor Włodzimierz Sieradzki i dziekan Przemysław Dąbkowski.

W okresie studiów Lemkin interesował się prawem karnym sowieckim, faszystowskim, a także zagadnieniami międzynarodowego prawa karnego. Obserwował proces Saghomona Tehliriana, który 15.03.1921 w Berlinie zastrzelił byłego ministra spraw wewnętrznych Turcji Talaata Paszę, odpowiedzialnego za ludobójstwo Ormian w latach 1915–1918. Nad ciałem zabitego wypowiedzieć miał słowa: „za moją matkę”. Po głośnym w całej Europie procesie Tehlirian został uniewinniony przez ławę przysięgłych. Podobnie zakończył się proces przeciwko zabójcy ukraińskiego przywódcy Symona Petlury, zastrzelonego 25.05.1926 przez Szolema Szwarcbarda. Również on został przez przysięgłych uniewinniony.

Lemkin w autobiografii (Totally Unofficial…, s. 20) pisze, że rozmawiał ze swoimi profesorami na UJK o tym, dlaczego społeczność międzynarodowa nie reagowała, gdy w Turcji dokonywano mordów setek tysięcy Ormian. Owi profesorowie mieli mu odpowiedzieć, że to suwerenna władza państwa. Rozmówcami Lemkina mogli być karniści lub konstytucjonaliści. Kwestia ta pozostaje jednak w sferze domysłów. Z Makarewiczem Lemkin był bez wątpienia najbliżej związany, ale kto jeszcze był jego rozmówcą? – Starzyński?, Ehrlich?, ktoś inny?

Po studiach Lemkin prawdopodobnie odbył w Grodnie służbę wojskową, a następnie rozpoczął aplikację prokuratorską. Zapewne dzięki mającemu wysoką pozycję w strukturach władzy prof. Wacławowi Makowskiemu, w którego seminarium przez jakiś czas uczestniczył Lemkin w Warszawie, lub wspomnianemu E. S. Rappaportowi, Lemkin został sekretarzem Sądu Administracyjnego w Warszawie. W 1927 wydał tłumaczenie nowego kodeksu karnego Rosji sowieckiej z przedmową prof. Makowskiego (Kodeks karny Rosji sowieckiej 1927), a w 1929 tłumaczenie kodeksu karnego faszystowskiego – także z przedmową Makowskiego (Kodeks karny faszystowski). W tym samym roku wchodził w skład komitetu redakcyjnego wydawanego po francusku w Warszawie „Revue Polonaise de Législation Civile et Criminelle. Législation Criminelle”. W tomie 3/4 za lata 1931–1932 zamieścił artykuł Les principes essentiels du Code Pénal Polonais de 1932.

Po ukończeniu aplikacji Lemkin mianowany został podprokuratorem Sądu Okręgowego w Brzeżanach (Apelacja Lwowska), ale niedługo potem przeniesiony został do Warszawy. Oprócz wykonywania zawodu prokuratora Lemkin pracował jako referendarz (protokolant) w sekcjach i podkomisjach karnistycznych KKRP, co zapewne umożliwił mu E. S. Rappaport, od 1924 Sekretarz Generalny KKRP. Jemu też zawdzięczał prowadzenie wykładów w Wolnej Wszechnicy Polskiej. Efektem współpracy Lemkina z Rappaportem był krótki komentarz do kodeksu karnego (Kodeks karny r. 1932: z dostosowanemi do kodeksu tezami z orzeczeń Sądu Najwyższego, odpowiedniemi ustępami uzasadnienia projektu Komisji Kodyfikacyjnej oraz ze skorowidzem/oprac. i objaśnieniami opatrzyli J. Jamontt i E. St. Rappaport; przy udziale R. Lemkina, Warszawa, Wydawnictwo Biblioteka Prawnicza, druk Piotr Pyz i s-ka 1932, ss. XXXVII+450). Sam wydał zaś Kodeks karny w wersji krótkiej (Kodeks karny r. 1932 wraz z Prawem o wykroczeniach i Przepisami wprowadzającymi kodeks karny i prawo o wykroczeniach: opatrzony przedmową i skorowidzem w oprac. R. Lemkina (ten sam wydawca, 1932, ss. XIX+204). W 1933 Lemkin opublikował napisaną metodą prawnoporównawczą rozprawę w ramach wydawnictw Instytutu Kryminologicznego WWP (jako tom 1 – i jedyny) – pt. Sędzia w obliczu nowoczesnego prawa karnego i kryminologii („Biblioteka Prawnicza”, ss. 142).

Od 1927 obywały się organizowane pod auspicjami Międzynarodowego Stowarzyszenia Prawa Karnego (AIDP – Association Internationale de Droit Pénal) Konferencje Unifikacji Prawa Karnego (pierwsza miała miejsce w Warszawie). Z polskiej strony zaangażowany w organizację ich był E. S. Rappaport. Zapewne on skierował młodego wychowanka lwowskiej szkoły karnistycznej do zainteresowania się problematyką międzynarodowego prawa karnego w praktyce i uczynił go członkiem delegacji polskich na kolejne kongresy i konferencje międzynarodowe. W 1931 Lemkin był sekretarzem-członkiem Polskiego Towarzystwa Ustawodawstwa Kryminalnego, będącego grupą polską AIDP. W ostatnich przedwojennych latach Lemkin był sekretarzem generalnym Towarzystwa.

Był uczestnikiem delegacji polskiej na III Międzynarodowej Konferencji Unifikacji Prawa Karnego w Brukseli (25–27.06.1930) i zabierał w niej głos. W delegacji uczestniczyli ponadto m.in. adw. Aleksander Lednicki, dr Włodzimierz Sokalski i prof. E. S. Rappaport. Był też delegatem na X Międzynarodowy Kongres Karny i Penitencjarny, który odbył się w Pradze czeskiej w dn. 25-30.09.1930. Oprócz niego w delegacji uczestniczyli m.in.: Juliusz Makarewicz, Emil Stanisław Rappaport, Aleksander Mogilnicki, Edward Neymark, Mieczysław Ettinger i Helena Wiewiórska.

Lemkin był uczestnikiem IV Międzynarodowej Konferencji Unifikacji Prawa Karnego, która odbyła się w dn. 27–30.12.1931 w Paryżu, podczas której wygłosił pierwszy swój referat o świadomym użyciu środków mogących wywołać powszechne niebezpieczeństwo. W sierpniu 1932 Lemkin uczestniczył jako delegat Polski w I Międzynarodowym Kongresie Prawa Porównawczego zorganizowanym przez Międzynarodową Akademię Prawa Karnego w Hadze. W kwietniu 1933 przedstawił referat o roli sędziego karnego w świetle współczesnego prawa i kryminologii na III Międzynarodowym Kongresie Prawa Karnego w Palermo.

W 1933 Lemkin miał być delegatem na V Międzynarodową Konferencję Unifikacji Prawa Karnego w Madrycie. W tym czasie Lemkin był wiceprokuratorem Sądu Okręgowego w Warszawie. Na konferencję przygotował referat postulujący uregulowanie przez społeczność międzynarodową pięciu zbrodni „w obliczu prawa narodów”: barbarzyństwa [„Kto z nienawiści do zbiorowości rasowej, wyznaniowej lub społecznej, albo też w celu wyniszczenia (eksterminacji) tejże przedsiębierze czyn karalny przeciwko życiu, nietykalności cielesnej, wolności, godności lub podstawom bytu gospodarczego człowieka, należącego do takiej zbiorowości, za to przestępstwo barbarzyństwa ulegnie karze…, o ile czyn jego nie jest zagrożony surowszą karą w odnośnej ustawie karnej. Sprawca podlega tej samej karze, jeśli jego czyn skierowany został przeciwko osobie, która oświadczyła swoją solidarność lub ujęła się za jedną z wyżej wymienionych zbiorowości”], wandalizmu (art. 2 – gdy sprawca z tych samych pobudek co w art. 1 „niszczy dzieła kultury lub sztuki, będące wytworem jej ducha”), spowodowania katastrofy morskiej, lądowej, powietrznej (art. 3), przerwy w łączności telekomunikacyjnej (art. 4) i świadome szerzenie zarazy ludzkiej (art. 5). Referat wydał po francusku (Les actes constituant un danger général (interétatique) considérés comme delits de droit des gens. Rapport spécial présenté à la V-me Conférence pour l’Unification du Droit Pénal à Madrid 14–20 X 1933) i rozesłał do planowanych uczestników odpowiedniej Komisji Konferencji. Został on też wydrukowany w Madrycie. Opracowanie opublikowano też po polsku w lwowskim „Głosie Prawa”(Przestępstwa polegające na wywołaniu niebezpieczeństwa międzynarodowego jako delicta sui generis (Wnioski na V Konferencję Międzynarodowego Biura do spraw Unifikacji Prawa Karnego w Madrycie), „Głos Prawa” 1933, nr 10). Lemkin zaznaczył tu, że projekt popiera jeden z wiceprezesów Biura Unifikacji (zapewne Rappaport). Główne tezy (o zbrodniach barbarzyństwa i wandalizmu) Lemkin przedstawił też po niemiecku w czasopiśmie wiedeńskim (Akte der Barbarei und des Vandalismus als delicta iuris gentium, „Internationales Anwaltsblatt”1933, nr 11). W ostatniej chwili skład delegacji do Madrytu uległ zmianie. Lemkin nie pojechał. Możliwe, że od wyjazdu do Madrytu odwiedli Lemkina minister sprawiedliwości Czesław Michałowski oraz prof. E. S. Rappaport – niektórzy wskazują, że powodem mogły być obawy o reakcję niektórych delegatów i państw na tezy referatu Lemkina. Podkreślić należy, że zdefiniowana przez Lemkina w referacie zbrodnia „barbarzyństwa” stała się w 1944 „zbrodnią ludobójstwa”, „genocydem”.

Na początku 1934 Lemkin wystąpił ze służby w prokuraturze i wniósł podanie o wpis na listę adwokatów Izby Adwokackiej w Warszawie. Wpisany został prawdopodobnie wczesną wiosną. Kancelarię uruchomił w Al. Jerozolimskich 23, później jednak zmienił adres na Kredytową 6, gdzie zawód wykonywał do września 1939 – w swoim mieszkaniu.

W literaturze anglojęzycznej pisze się nieprawdę, że „z prokuratury został usunięty” z powodu antysemityzmu polskiego lub że został wyrzucony za to, że krytykował Hitlera, albo jeszcze dlatego, że polski rząd przyjaźnił się z hitlerowskimi Niemcami (tak pisze ambasador USA przy ONZ z administracji B. Obamy - Samantha Power). Z całą pewnością są to nieprawdy, a Lemkin przeszedł do adwokatury z powodów finansowych, o czym zresztą sam wspominał, choć nie dosłownie (w autobiografii).

W latach 30. XX w. Lemkin był aktywny jako naukowiec, pisarz, adwokat. Publikował na łamach „Palestry”, GSW, „Głosu Prawa” i „Głosu Sądownictwa”. W „Palestrze” w 1933 zamieścił artykuł pt. Specjalizacja sędziego karnego (1933). W 1935 na łamach GSW opublikował artykuł pt. Terroryzm (z projektem regulacji międzynarodowej). Pisał też w „Głosie Prawników Śląskich” (1937, z. 2), a także „Encyklopedii Podręcznej Prawa Karnego”, wydawanej od 1932 do 1939 pod redakcją Wacława Makowskiego. Już jako adwokat Lemkin uczestniczył w międzynarodowym kongresie International Law Association (ILA), który odbył się w Budapeszcie w dn. 6-10.09.1934. W skład delegacji polskiej wchodzili ponadto: dr Karol Bertoni (przewodniczący delegacji, dyplomata, wykładowca UJK), prof. Julian Makowski, SSN Jan Namitkiewicz, adw. Alfred Kielski, adw. Tadeusz Kraushar, adw. Roman Kuratowski, adw. Jerzy Rotwand, radca PGRP Jerzy Rundstein, adw. Jerzy Wittenberg i Edward Neymark.

W 1935 Lemkin brał udział w VI Konferencji Międzynarodowego Biura do spraw Unifikacji Prawa Karnego, która odbyła się w Kopenhadze. Przedstawił na niej referat o terroryzmie (ten opublikowany na łamach GSW).

W dn. 26–31.07.1937 Lemkin uczestniczył m.in. z Rappaportem, adw. Antonim Chmurskim, prof. Stefanem Glaserem i adw. Heleną Wiewiórską w IV Międzynarodowym Kongresie Prawa Karnego zorganizowanym przez AIDP, zignorowanym przez rosnącą w siłę III Rzeszę. Lemkin wygłosił na nim referat pt. Ochrona pokoju przez prawo karne wewnętrzne – nawiązując do nowatorskich polskich rozwiązań z k.k. Niedługo potem, bo w sierpniu (4–11.08.) Lemkin uczestniczył w przygotowanym z dużym rozmachem II Międzynarodowym Kongresie Prawa Porównawczego w Hadze, wraz z liczną grupą polskich uczonych, a przede wszystkim z udziałem wybitnych jurystów z całego świata. Kongres ten omówił na łamach „Głosu Prawników Śląskich”(nr 2/1937). W następnym roku, w styczniu, uczestniczył w obradującej w Kairze VII Międzynarodowej Konferencji Biura ds. Unifikacji Prawa Karnego. Przedstawił wówczas referat o fałszowaniu paszportów. Lemkin wziął też udział I Kongresie Kryminologicznym w Rzymie (3–8.08.1938), na którym mówił o roli sędziego w zwalczaniu przestępczości, oraz w 40. Konferencji ILA w Amsterdamie (29.08.–02.09.1938). W ramach ILA działał dziesięcioosobowy Komitet Prawa Karnego, do którego – jak pisze Szawłowski – aspirował Lemkin. Miejsce to zajął jednak wcześniej naczelnik wydziału prawa międzynarodowego w MS Lucjan Bekerman. Spotkania ILA były okazją do nawiązania kontaktów i obserwowania zmian szybko zachodzących w Europie, w tym wśród prawników. W grudniu 1938 Lemkin brał udział, wspólnie z Rappaportem, w nieformalnym spotkaniu Biura ds. Unifikacji Prawa Karnego. Oprócz tego Lemkin brał też udział w kongresach i konferencjach krajowych. Nie zaniedbywał wydawnictw. W 1936 wydał komentarz do ustawy amnestyjnej z 1935 (Amnestia 1935. Komentarz). Do 1938 trzykrotnie wydał komentarz do Kodeksu karnego skarbowego. W 1939, z poznanym w Polsce w 1935 prof. Malcolmem McDermottem, opublikował w USA przekład angielski polskiego Kodeksu karnego i prawa o wykroczeniach (Polish Penal Code od 1932 and Law of Minor Offences, 1939).

Praktyka adwokacka powodowała, że czasami odchodził od zainteresowań stricte karnistycznych. Przykładem takiego jest wydana w Paryżu w 1939 praca o płatnościach międzynarodowych pt. La régulation des paiements internationaux. Traité de droit comparé sur les devises, les clearing et les accords de paiements, Les conflicts de lois (Paris 1939) z przedmową Marcela Van Zeelanda, dyrektora Banku Rozrachunków Międzynarodowych. Była ona istotnym odejściem od dotychczasowych publikacji, ale – jak się potem okazało – bardzo pożytecznym.

W czasie wybuchu II wojny światowej Lemkin był w Warszawie. Kolejne tygodnie opisał częściowo w autobiografii, a braki uzupełnił badaniami Ryszard Szawłowski. 7.09.1939, odpowiadając na wezwanie dowództwa WP, wyjechał pociągiem w kierunku wschodnim. Pociąg został zbombardowany. Dalszą drogę przebywał pieszo i wozami wiejskimi. Dotarł do Kowla, potem – mimo zatrzymania przez Sowietów, nierozpoznany (pisał przecież o sowieckim prawie karnym) został wypuszczony i dotarł do rodzinnego Wołkowyska. Po krótkim tam pobycie wyruszył do Wilna. Z przepełnionego uchodźcami miasta Lemkin wysłał telegramy do poznanych na kongresach: Karola Schlytera, b. ministra sprawiedliwości Szwecji, prezesa AIDP Cartona de Wiarta i współautora wspomnianego przekładu k.k. na język angielski prof. McDermotta. Dzięki temu szybko uzyskał wizę do Szwecji. Do polskiego paszportu wbito mu ją w Kownie (gdzie przeniósł się po krótkim pobycie w Wilnie). Nie czekając, udał się do Rygi, jeszcze niepodległej, a stamtąd wyleciał na początku 1940 do Sztokholmu. W Szwecji pozostał ponad rok. Opracowanie o płatnościach międzynarodowych, które przedrukowano też w Szwecji, przyczyniło się do tego, że po pięciu miesiącach pobytu podjął wykłady z tego zakresu na Uniwersytecie w Sztokholmie, które prowadził po szwedzku. Wykłady zostały w 1941 wydane. Lemkin miał wyjątkowy dar językowy – znał jidysz, rosyjski, polski, francuski, niemiecki, angielski oraz teraz szwedzki. Oprócz nauki języka i wykładów Lemkin gromadził w Szwecji materiały na temat niemieckiego prawa okupacyjnego oraz studiował dzieje wielkich mordów ludności, w tym te związane z najazdem Mongołów w XIII w., co pozwoliło mu stwierdzić, że Polska nie po raz pierwszy poddawana jest genocydowi, bo w 1241 hordy mongolskie w okropny sposób wymordowały całe miasta, co zmuszało potem do sprowadzania osadników z zachodu. Na początku 1941 uzyskał promesę wizy do USA i pracy w Duke University w Durham w Karolinie Północnej. Wyruszył przez Rygę do Moskwy (tam krótki pobyt), potem koleją do Władywostoku, następnie do Japonii, stamtąd do Seattle, a potem do Chicago i wreszcie dotarł ok. kwietnia do Durham (tak drogę rekonstruuje R. Szawłowski na podstawie autobiografii Lemkina i własnych badań). W Duke University wykładał prawo porównawcze i prawo rzymskie. W USA używał imienia Rafaël.

W połowie 1942 wyjechał do Waszyngtonu, gdzie objął stanowisko głównego doradcy w Board of Economic Warfare. Pracował na tym stanowisku ponad dwa lata, w tym czasie studiował zaocznie amerykańskie prawo, oraz dokończył pisanie książki, w której przedstawił swoją koncepcję genocydu, czyli słynnej Axis Rule in Occupied Europe, wydanej w Nowym Jorku w listopadzie 1944 (w przedmowie widnieje data 15.11.1943). W przedmowie wskazano, że Lemkin to znany polski uczony i adwokat. Po polsku opublikowana została, i to tylko w części, dopiero w 2013 jako Rządy państw Osi w okupowanej Europie. Dzieło Lemkina nie zostało przyjęte bezkrytycznie. Uważano je za ważne zestawienie ale jego koncepcja genocydu bywała pomijana, nie rozumiano jej.

Po wygaśnięciu kontraktu Lemkin został bezrobotnym. Gdy prezydent USA Harry Truman 2.05.1945 powołał sędziego SN USA Roberta Houghwouta Jacksona na reprezentanta USA do przygotowań i oskarżenia przed Międzynarodowym Trybunałem Wojskowym w Norymberdze, Lemkin wysłał mu niezwłocznie list z miesięcznikiem, w którym znajdował się jego artykuł pt. Genocide – a Modern Crime. Jackson zareagował: wziął ze sobą do Europy także Lemkina Axis Rule…, a jej autorowi zaproponowano pracę w Biurze Zbrodni Wojennych w Departamencie Wojny. W ten sposób został Lemkin doradcą Jacksona i w tym celu wyleciał latem 1945 do Londynu. Pod wpływem Lemkina pojawił się w akcie oskarżenia z 6.10.1945 passus o tym, że oskarżeni „popełnili świadome i systematyczne ludobójstwo, czyli eksterminację z powodów rasowych i narodowych grup cywilnej ludności na okupowanych terenach” i dalej wymienieni zostali w szczególności Żydzi, Polacy, Cyganie. Z uwagi na to, że oskarżeni odpowiadali za zbrodnie zdefiniowane w Karcie Międzynarodowego Trybunału Wojskowego (Londyn, 8.08.1945), w art. VI, czyli zbrodnie przeciwko pokojowi, zbrodnie wojenne i zbrodnie przeciwko ludzkości (definicja prawnika polskożydowskiego pochodzenia Herscha Lauterpachta), w wyrokach nie pojawił się genocyd. Lemkin był w Londynie ok. półtora miesiąca. Ponownie wrócił do Europy latem 1946. Wcześniej, bo 20.05.1946, skierował pismo do sekretarza generalnego ONZ, w którym poza przedstawieniem się zarysował wizję regulacji międzynarodowej dotyczącej genocydu. Pierwszy okres spędził w Norymberdze, a w sierpniu brał udział w pierwszej po wojnie konferencji ILA, która odbyła się w Cambridge. Uczestniczyło w niej ok. 300 prawników, w tym delegacja z Polski. Lemkin mówił o genocydzie, ale właściwie temat został przemilczany. Wrócił do Paryża. Potem drogą morską udał się ponownie do USA. W kolejnych miesiącach Lemkin wzmógł starania na licznych spotkaniach formalnych i nieformalnych o poparcie dla rezolucji dotyczącej ludobójstwa. Został konsultantem Komitetu Prawnego ONZ. 11.12.1946 jednogłośnie przyjęto rezolucję (G.A. 96) o genocydzie (tłumaczenie u Szawłowskiego, Rafał Lemkin, warszawski adwokat, s. 42–43). Następny cel to konwencja. Lobbował za nią przez dwa lata, a przede wszystkim był głównym autorem jej projektu (drugim był Henri Donnendieu de Vabres). Udało się. Po debacie plenarnej nad projektem 9.12.1948 Konwencja w sprawie zapobiegania i karania zbrodni ludobójstwa została jednogłośnie przyjęta przez Zgromadzenie Ogólne ONZ. Lemkin osiągnął cel życia…W późnych godzinach wieczornych 9.12., łkając, wyznał, że konwencja to epitafium na grobie matki, która została przez Niemców zamordowana w Polsce, i dowód na to, że wiele milionów ludzi nie zginęło daremnie. Według jednego z przekazów nazajutrz, gdy włoski dziennikarz zapytał Lemkina, kiedy po raz pierwszy pomyślał o genocydzie, ten odpowiedział: „gdy byłem dzieckiem i czytałem Quo vadis, mojego rodaka Henryka Sienkiewicza”. Słusznie podnosi się Zafrullah Khan, a za nim R. Szawłowski, że konwencję o ludobójstwie winno się określać „konwencją Lemkina”.

W następnych latach konwencję ratyfikowało niemal 150 państw. Weszła w życie 12.01.1951 (90 dni po ratyfikowaniu jej przez pierwsze dwadzieścia państw) – dzień ten Lemkin uznał za triumf dla ludzkości i jeden z najpiękniejszych dni w życiu. Polska ratyfikowała konwencję na podstawie ustawy z 18.07.1950 o przystąpieniu Rzeczypospolitej Polskiej do konwencji z dnia 9 grudnia 1948 r. o zapobieganiu i karaniu zbrodni ludobójstwa (Dz.U. 1950, Nr 36, poz. 325), z zastrzeżeniem nieprzyjęcia postanowień z art. IX i XII konwencji. Ratyfikacji dokonał 22.09.1950 Prezydent Bolesław Bierut (tekst opublikowano w Dz.U. 1952, nr 2, poz. 9).

Przez ostatni okres życia Lemkin czynił starania, by konwencja była wykonywana, by powstał sąd, przed którym prowadzone byłyby procesy karne wobec oskarżonych o ludobójstwo. Coraz częściej miał problemy zdrowotne. Po tym, jak stracił zatrudnienie w Yale University (pracował tam do 1951), nie miał stałego zajęcia. Brał udział w licznych odczytach, ale i te z czasem były coraz rzadsze. Nie posiadał oszczędności, żył w coraz większej nędzy. Jednocześnie angażował się w nagłaśnianie wszelkich przykładów ludobójstwa na świecie i zabiegał o ratyfikację konwencji przez USA. Po wejściu w życie konwencji mógł już mówić o ludobójstwie dokonywanym przez Sowietów na podbitych narodach Europy Wschodniej i Środkowej. Współpracował z Kongresem Polonii Amerykańskiej, Kongresem Ukraińców w Ameryce, a po utworzeniu we wrześniu 1954 ze Zgromadzeniem Zniewolonych Narodów Europejskich. Na pierwszym kongresie Zgromadzenia w 1954 wystąpił obok Polaków Zygmunta Nagórskiego i Marka Korowicza, a mówił o genocydzie i jego przykładach dokonywanych przez Sowietów. Głośno mówił o ludobójstwie dokonanym przez Stalina na Ukrainie w 1933 (holodomor), ale też przejawach ludobójstwa na całym świecie. Od czasu do czasu otrzymywał niewielkie świadczenia z małych fundacji i zbiórek. Nie udało się mu jednak zdobyć żadnego grantu. W 1955 został profesorem prawa na Rutgers University, ale po roku kontraktu mu nie przedłużono.

Mimo trudnej sytuacji do Komitetu Noblowskiego w Oslo, począwszy od 1950, wpływały nominacje dla Lemkina do Pokojowej Nagrody Nobla. Szawłowski ustalił, że łącznie wpłynęło ich w latach 1950–1958 ponad dwadzieścia. Nagrody Nobla jednak nie dostał. Niewiele też otrzymał odznaczeń państwowych. W 1950 dostał odznaczenie kubańskie (Krzyż Wielki Orderu Carlosa Manuela de Céspedes), a w 1955 Krzyż Orderu Zasługi Republiki Federalnej Niemiec.

Zmarł 28.08.1959 w Nowym Jorku. W pogrzebie przygotowanym przez Maxwella Cohena, kolegę prawnika z NY, wzięło udział tylko kilka osób. Lemkin spoczywa na Mount Hebron Cemetery w dzielnicy Queens w Nowym Jorku. Na nagrobku znajduje się napis: „Dr Raphael Lemkin (1900–1959). Father of genocide Convention”. Rodziny nie założył. Holokaust przeżył brat Eliasz z żoną Leą Lisą oraz synami Saulem i Robertem. Po wojnie mieszkał w Montrealu.

Przez wiele lat po śmierci Lemkin był zapomniany. Odkryty został na nowo w latach 90. XX w. W lutym 1991 miało miejsce pierwsze sympozjum lemkinowskie o ludobójstwie w Yale University (Raphael Lemkin Sympozium on Genocide), w październiku 2000 w Londynie miała miejsce The Raphael Lemkin Centenary Conference. W kolejnych latach na wielu uniwersytetach powstały instytuty lub katedry dedykowane ludobójstwu. W 2006 w USA powstały dwie sztuki teatralne o Lemkinie. Od 2000 Institute for the Study of Genocide w Nowym Jorku co dwa lata przyznaje nagrodę im. Lemkina (Lemkin Award). W 2013 ustanowiono też Międzynarodową Nagrodę im. Rafała Lemkina w Polsce – w MSZ, ale po przyznaniu jej w pierwszej edycji, drugiej dotychczas nie ogłoszono. Ogromnie powiększyła się też literatura dotycząca Lemkina, ale ciągle nie ma jego pełnej biografii intelektualnej, którą zapowiedział ostatnio autor najpełniejszego w dotychczasowej literaturze opracowania biograficznego o Lemkinie Ryszard Szawłowski.

Adam Redzik

Bibliografia:

• Archiwum Uniwersytetu Jagiellońskiego: S II 86, S II 290b, S II 291b, S II 298b, S II 728, WP II 85, WP II 294, WP II 297, WP II 298, WP II 407; WP II 516;
• Beauvallet O., Lemkin face au génocide (z francuskim tłum. The Legal Case Against Hitler, wyd. 1945), Michalon 2011;
• Cooper J., Raphael Lemkin and the Struggle for the Genocide Convention, Houndmills, Basingstokes, New York 2008;
• DALO, f. 26, op. 15, spr. 193, spr. 201, spr. 207, spr. 399, spr. 459, spr. 505, k. 670;
• Davis N., Europa. Rozprawa historyka z historią, Kraków 2012;
• Elder T., What you see before your eyes: documenting Raphael Lemkin’s life by exploring his archival Papers, 1900–1959, „Journal of Genocide Research” (2005), 7 (4), December, s. 469–499;
• Irvin-Erickson D., Raphaël Lemkin and the Concept of Genocide, Philadelphia 2017;
• Ishay M. R., The History of Human Rights: From Ancient Times to the Globalization Era, Berkeley: University of California Press 2008;
• Jaremków J., Polskie przekłady literatury pięknej z języków hebrajskiego i jidysz jako książki (1918–1939) – rekonesans badawczy, „Przekładaniec” nr 29/2014, s. 130;
• Korey W., An Epitaph for Raphael Lemkin, New York [2001];
• Kornat M., Rafał Lemkin (1900–1959). Studium biograficzne, „Zeszyty Historyczne”2004, z. 147, s. 107–157;
• Kornat M., Barbarzyństwo – wandalizm – terroryzm – ludobójstwo. O Rafale Lemkinie i idei zdefiniowania „zbrodni w obliczu prawa narodów”, „Polski Przegląd Dyplomatyczny” 2008, nr 3 (43);
• Lemkin L., Axis Rule in Occupied Europe. Laws of Occupation. Analysis of Government. Proposals for Redress, introduction S. Power, Washington 1944, wyd. 2, z przedmową W. A. Schabasa, New Jersey 2008;
• Lemkin L., Totally Unofficial. The Autobiography of Raphael Lemkin, red. D.-L. Frieze, New Haven & London 2013;
• Lutwak W., Pierwsza edycja Międzynarodowej Nagrody im. Rafała Lemkina dla sędziego Philippe’a Kirscha, „Palestra” 2014, nr 7–8, s. 293–294;
• Mikke S., Adwokat Rafał Lemkin – wybitny nieznany, „Palestra” 2006, nr 1–2;
• Milewski, Redzik, Themis i Pheme, s. 220, 225, 337, 354, 364, 418, 479, 552, 582, 590;
• Panné J.-L., Rafał Lemkin, czyli potęga bezsilności, przekład z francuskiego P. Grzebyk, „Polski Przegląd Dyplomatyczny” 2008, nr 3 (43);
• Power S., „A Problem from Hell”. America and the Age of Genocide, New York 2002;
• Rafał Lemkin: A Hero of Humankind, edited by: A. Bieńczyk-Missala, S. Dębski, Warsaw 2010 (na książkę składa się wstęp od redaktorów oraz opracowania autorów: Adam Daniel Rotfeld, Ryszard Szawłowski, Marek Kornat, William Korey, Jean-Louis Panné, Stéphane Courtois, Steven Leonard Jacobs, Claudia Kraft, Anton Weiss-Wendt, Roman Serbyn, William A. Schabas, Daphna Shraga, Zdzisław Kędzia, Blaise Misztal);
• Redzik A., Stanisław Starzyński (1853–1935) a rozwój polskiej nauki prawa konstytucyjnego, Kraków: Wysoki Zamek 2012, s. 324;
• Redzik A., Wkład Rafała Lemkina w obrady V Konferencji Międzynarodowego Biura Unifikacji Prawa Karnego w Madrycie w 1933 roku, (w:) Polska-Hiszpania. Wczoraj i dziś. Studia poświęcone wybranym zagadnieniom z historii i współczesności, red. J. Kudełko, C. Taracha, Lublin: Werset, 2012, s. 219–227; Redzik, Kotliński, Historia Adwokatury, s. 225, 245, 295, 296, 392;
• Rosenthal A. M., A Man Called Lemkin, „New York Times”, 18 października 1988, s. A31;
• Sands P., Memory of Justice: The Unexpected Place of Lviv in International Law – A Personal History, „Case Western Reserve Journal of International Law” 2011, Vol. 43;
  Sands P., Ku pamięci sprawiedliwości: nieoczekiwane miejsce Lwowa w prawie międzynarodowym, „Palestra” 2012, nr 11–12, s. 11–27; P.
• Sands P., Est West Street: On the Origins of Genocide and Crimes against Humanity, New York, Knopf 2016;
• Schaller D., Zimmerer J., The Origins of Genocide: Raphael Lemkin as a Historian of Mass Violence, London: Routledge 2009;
• Szawłowski R., Rafał Lemkin – twórca pojęcia „ludobójstwo”i główny architekt Konwencji z 9.XII.1948 (w czterdziestolecie śmierci), „Państwo i Prawo” 1999, z. 10, s. 74–86;
• Szawłowski R., Rafał Lemkin (1900–1959). Polski prawnik twórcą pojęcia „ludobójstwo”, ”Sprawy Międzynarodowe” 2005, nr 2, s. 103–138;
• Szawłowski R., Raphael Lemkin (1900–1959) – The Polish Lawyer Who Created the Concept of „Genocide”, „The Polish Quarterly of International Affairs” 2005, nr 2, s. 98–133;
• Szawłowski R., Rafał Lemkin, warszawski adwokat (1934–1939),twórca pojęcia „genocyd” i główny architekt konwencji z 9 grudnia 1948 r. („Konwencji Lemkina”). W 55-lecie śmierci, Warszawa: Redakcja „Palestry”2015 (tamże także A. Redzik, Od redakcji, s. III–IV);
• Weiss-Wendt A., Zakładnik polityki. Rafał Lemkin o „sowieckim ludobójstwie”, przekład z angielskiego J. Dołęga, „Polski Przegląd Dyplomatyczny” 2008, nr 3 (43);
• Żukowski P. M., Krakowskie czasy studiów Rafała Lemkina, „Dzieje Najnowsze” 2011, z. 1, s. 139–158;
• Zeman I. W., Nauka miżnarodnogo prawa u Lwiwśkomu uniwersiteti. Monografija, Lwiw 2015.

Pierwodruk biogramu ukazał się [w:] Słownik Biograficzny Adwokatów Polskich A–Ż, t. III (zmarli w latach 1945–2010), Warszawa 2018, ss. 197–199. Przedruk za zgodą Naczelnej Rady Adwokackiej.