Peiper Tadeusz (03.05.1891 Podgórze (ob. część Krakowa) – 10.11.1969 Warszawa) – poeta, prozaik i dramatopisarz, krytyk literacki i teatralny, teoretyk poezji.

Urodził się w rodzinie prawnika Abrahama Markusa i Sary Peiperów.  W latach 1914–1920 przebywał w Hiszpanii, biorąc udział w życiu literacko-artystycznym Madrytu. W latach 1922–1923 i 1926–1927 redagował w Krakowie czasopismo „Zwrotnica”, organ Awangardy Krakowskiej, której był głównym teoretykiem. Utrzymywał kontakty ze środowiskami awangardy w sztuce (formiści, polscy konstruktywiści; m.in. Mieczysław Szczuka, Władysław Strzemiński) i teatrze (Cricot). Po wybuchu II wojny światowej przedostał się do Lwowa, został aresztowany w 1940 r. przez NKWD, był więziony do 1941 roku. Po zwolnieniu współpracował m.in. z „Nowymi Widnokręgami”. W 1943 r. wstąpił do Związku Pisarzy Polskich. W 1944 r. powrócił do Polski.

Peiper ogłosił zbiory poezji: A (1924), Żywe linie (1924), Raz (1929), poemat Na przykład (1931), Poematy (1935); utwory teatralne: Szósta! Szósta! (1925, wyst. 1974), Skoro go nie ma (1933, wyst. 1973); powieści: Ma lat 22 (1936), Krzysztof Kolumb odkrywca (1949); przekład Psa ogrodnika Felixa Lopego de Vega (wyd. 1956). Decydującą rolę w kształtowaniu programu polskiej awangardy poetyckiej odegrały jego publikacja Nowe usta (1925) oraz artykuły i szkice zebrane później w tomie Tędy (1930). Peiper rzucił w nich hasło ścisłego powiązania poezji z problemami XX-wiecznej cywilizacji urbanistyczno-technicznej (formuła: „miasto, masa, maszyna”). Romantycznemu i neoromantycznemu rozumieniu twórczości poetyckiej jako natchnionego „wylewu uczuć” przeciwstawił ideał poezji rygorystycznie zdyscyplinowanej, będącej świadomą i celową konstrukcją intelektualną, z tzw. ekwiwalentami uczuć w miejsce bezpośredniej, żywiołowej ekspresji.

Odrzucając tradycyjne konwencje poetyckie – metaforę obrazową, stały rytm, bliskie i pełne rymy, formułował zasady nowej poetyki, w której najważniejsze miejsce wyznaczał metaforze pojęciowej, zdolnej kojarzyć najbardziej nawet odległe wyobrażenia. Swój system budowy wiersza, oparty na powtarzaniu tego samego motywu, rozwijanego w coraz szerszej wersji, nazwał „układem rozkwitania”. Konsekwentny i sugestywnie sformułowany program Peiper narzucił polskiej awangardzie poetyckiej lat 20. XX w., wyraźny charakter racjonalistyczno-konstruktywistyczny, przeciwstawiając ją żywiołowym tendencjom takich kierunków, jak futuryzm czy surrealizm.

Bibliografia:

• Jaworski S., U podstaw awangardy. Tadeusz Peiper, pisarz i teoretyk, Kraków 1968.
• Peiper T., Pisma wybrane, Wrocław–Kraków 1979.
• Peiper T., Pisma, t. 1–5 (nienumerowane), Kraków 1972–1990.
• Tarnogórska M., Konstruktywistyczny model Tadeusza Peipera, [w:] tejże, Poemat międzywojenny. Studium z poetyki historycznej gatunku, Wrocław 1997.

Treść hasła została przygotowana na podstawie materiałów źródłowych PWN.