Możliwe, że Żydzi mieszkali w Baligrodzie od momentu jego powstania, bowiem już w 1605 r. wzmiankowany był Zelman, przebywający w Woronikówce. Zapewne do końca XVIII w. podlegali kahałowi leskiemu, następnie baligrodzka społeczność uzyskała samodzielność. W 1710 r. mieszkało tu 148 Żydów pośród 533 mieszkańców.

Zniszczenie miasteczka w czasie wojny północnej spowodowało znaczny ubytek ludności. W 1764 r. żyło w nim zaledwie 114 Żydów, a w całym kahale baligrodzkim, obejmującym miasto i 10 okolicznych wsi – 144. W 20 lat później w samym Baligrodzie było już 400 Żydów na 782 mieszkańców. Nowi osadnicy przybywali przede wszystkim z Leska i Sanoka. W 1807 r. doszło do poważnego zatargu zakończonego bijatyką pomiędzy Żydami baligrodzkimi oraz dzierżawcą Żernicy. W 1808 r. kahał posiadał już łaźnię i szpital, czyli dom ubogich.

W 1870 r. mieszkało w miasteczku 147 rodzin żydowskich, liczących 435 osób, oraz tylko 90 rodzin chrześcijańskich. Natomiast w 10 lat później było 564 Żydów i 544 chrześcijan. W latach 1870–1898 właścicielem dóbr baligrodzkich był Żyd Hersz Grossinger. Nabył on także folwarki w okolicznych wsiach: Bystrem, Cisnej, Huczwicach, Mchawie, Rabem i Stężnicy. Po jego śmierci majątek odziedziczyli synowie Lazar i Chaim. Od 1895 r. działało tu Towarzystwo Kredytowe, w którym przeważali Żydzi. W 1896 r. założono Towarzystwo Zaliczkowe, którego prezesem był Juda Hersz Mittman. Pod koniec XIX w. działała gospoda prowadzona przez Lipa Meiselsa, Hinde Weithmann miała dom zajezdny i gospodę; poza tym były też dwie winiarnie i kilkanaście żydowskich sklepów. Baligrodzkim piekarzem był Hersz Blank, rzeźnikiem – Izaak Morgenbesser, a krawcem – Juda Falek.

Zapewne na początku XVIII w. została zbudowana pierwsza synagoga; jej istnienie jest potwierdzone źródłowo dopiero w 1870 roku. Baligrodzka gmina żydowska miała też cmentarz i szkołę wyznaniową, do której uczęszczało 40 uczniów. Kolejna synagoga, murowana, pochodziła z przełomu XIX i XX wieku. Stała w północno-zachodnim narożniku rynku, przy ulicy wiodącej na cmentarz żydowski. Nakryta była dachem brogowym.

W 1900 r. w całej gminie żyło 2484 Żydów, natomiast w miasteczku – 988, stanowiąc 61,5% ogółu mieszkańców. Przed wybuchem I wojny światowej ich liczba wzrosła do około 1100 osób. Następnie w 1921 r. spadła do 515, głównie w wyniku emigracji. Przed wybuchem II wojny światowej w Baligrodzie mieszkało około 990 Żydów. Miasteczko prezentowało się jak typowy sztetl, z wyraźną dominacją zwolenników chasydyzmu. Źródła dochodów stanowiły niezmiennie handel i rzemiosło, żywe zwłaszcza w dni targowe. Obracano winem i drewnem, prowadzono liczne wyszynki. Pod względem politycznym w międzywojniu dominowali syjoniści.

W okresie okupacji niemieckiej podczas II wojny światowej w miasteczku znajdował się punkt zborny dla Żydów z bieszczadzkich wsi, m. in. Soliny, Wołkowyi, Zawozu. Latem 1942 r. Niemcy wywieźli stąd ok. 1,2 tys. Żydów do obozu w Zasławiu. Później na miejscowym cmentarzu żydowskim przeprowadzano doraźne egzekucje Żydów i Polaków. Rozstrzelano m.in. Franciszka Wronowskiego z Zawozu oraz ukrywane przez niego rodziny żydowskie Wajnerów i Nagielbaumów. Synagoga została spalona przez Niemców; jej ruiny rozebrano po wojnie.

Po wojnie społeczność żydowska nie powróciła już do Baligrodu. Z miasta wywodzą się Rothowie, rodzice matki Michaela Schudricha, obecnego naczelnego rabina Polski.

Bibliografia

• Baligrod, [w:] Encyclopedia of Jewish Life Before and During the Holocaust, t. 1, red. Sh. Spector, G. Wigoder, New York 2001, ss. 81–82.
• Potocki A., Żydzi w Podkarpackiem, Rzeszów 2004.