Biłgoraj został założony przez Adama Gorajskiego przy szlaku biegnącym z Przemyśla i Jarosławia do Lublina. Nazwa Biłgoraj jest przypuszczalnie starsza od samej osady. Składa się z dwóch członów – „Goraj” (miejsce górzyste) oraz „Biel” (biały). Prawdopodobnie wzniesienie nad Ładą nazywano „Białym Gorajem”. Nazwę tę zapisywano najpierw jako „Biełgoraj’, a następnie Biłgoraj.

Dzięki zasługom założyciela w 1578 r. Biłgoraj otrzymał prawa miejskie oparte na prawie magdeburskim. Miasto otrzymało przywilej na organizację cotygodniowych targów w soboty oraz trzech jarmarków na rok. Rozwój zawdzięczało między innymi drodze, która wiodła tu z Tarnogrodu.

Po śmierci Adama właścicielem Biłgoraja został jego syn – Zbigniew, który w 1611 r. poprosił króla o potwierdzenie przywileju lokacyjnego. Nowy właściciel chciał uporządkować sprawy wewnętrzne miasta. W 1628 r. wydał przywilej nadający prawa rzemieślnikom z branży drzewnej, ceramicznej oraz metalowej.

W XVII w. nastąpił intensywny rozwój handlu w Biłgoraju. Po śmierci Zbigniewa miastem zajął się jego syn – Teodor, a po nim jego siostra – Teofilia Rejowa. Kolejnym właścicielem został Stanisław Antoni Szczuka, a po jego śmierci – Konstancja – wdowa po zmarłym oraz jego małoletni synowie[.

Pierwsze wiadomości o występujących w Biłgoraju pożarach pochodzą z poł. XVII w., kiedy miasto było spalone przez Tatarów i Kozaków. W czasie wojny północnej Biłgoraj był zrujnowany przez wojska szwedzkie, ruskie i saskie. Pomimo zniszczeń, został szybko odbudowany. W 1748 r. miasto znów nawiedził pożar.

W 1726 r. rządy objął Marcin Leopold Szczuka, który 26 lipca ustanowił wysokość i rodzaje świadczeń ze strony mieszczan, Żydów, a także sąsiednich wsi na rzecz proboszcza miejscowej parafii katolickiej. W 1733 r. właścicielką Biłgoraja została siostra Marcina – Wiktoria, a następnie jej małoletnia córka Marianna Kątska. Dobra biłgorajskie dostały się w ręce Potockich, gdy Marianna wyszła za mąż za Eustachego Potockiego. Właściciele nie zajmowali się miastem, którym w rzeczywistości rządzili dzierżawcy. W 1779 r. dokonał się podział majątku między synów Marianny i Eustachego. Rządy w Biłgoraju objął najmłodszy syn – Jan, który w 1786 r. zrzekł się włości na rzecz swojego brata – Stanisława Kostki Potockiego. W 1788 r. kolejny ogromny pożar strawił znaczną część miasta.

W 1795 r. Biłgoraj znalazł się w zaborze austriackim, w 1809 r. w Księstwie Warszawskim, a od 1815 r. w Królestwie Polskim. Od poł. XIX w. następowała stopniowa rozbudowa Biłgoraja, jednakże rozwój miasta został zahamowany pożarami w latach 1819 i 1834. Bardzo dotkliwy w skutkach był pożar, który wybuchł 28.05.1872 roku. W 1912 r. miasto zostało włączone do guberni chełmskiej, utworzonej przez zaborców w celu rusyfikacji.

W okresie pierwszej wojny światowej, w 1915 r., Biłgoraj znalazł się pod okupacją austriacką. W 1916 r. okupant wybudował linię kolejki wąskotorowej, która połączyła miasto ze Zwierzyńcem. W tym samym roku mieszkańcy Biłgoraja otworzyli szkołę miejską z wykładowym językiem polskim.

Na początku międzywojnia miasto, choć stało się stolicą powiatu w województwie lubelskim, było zacofane gospodarczo. Biłgoraj posiadał głównie zabudowę drewnianą, choć były tu też trzy okazałe murowane budynki sakralne, w tym synagoga. W 1917 r. powstała Hurtownia Spółdzielcza. W 1922 r. Dział Detaliczny tejże hurtowni zmienił nazwę na Spółdzielcze Stowarzyszenie Spożywców „Społem”. W 1918 r. powstała publiczna szkoła powszechna.

W latach 1928–1930 wybudowano elektrownię. W 1928 r. do użytku publicznego został oddany Szpital Powiatowy. W 1937 r. założono Powiatową Spółdzielnię Rolniczo-Handlową, podjęło działalność Prywatne Gimnazjum i Liceum Ogólnokształcące Towarzystwa Szkoły Średniej.

8 września 1939 r. Niemcy rozpoczęli naloty bombowe na Biłgoraj. W wyniku bombardowania zginęło 12 mieszkańców, a drugie tyle odniosło rany. Kilka bomb spadło na ul. Lubelską i Rynek. 11.09.1939 r. miasto zostało podpalone przez Niemców. Ogień objął swym zasięgiem Rynek, ul. Lubelską, Przemysłową, Kościuszki, 3 Maja, Radziecką oraz częściowo Nadstawną. Spłonęło wówczas centrum miasta, w którym mieściły się sklepy, magazyny i warsztaty rzemieślnicze, a także ratusz, kościół parafialny, synagoga, biblioteka Macierzy Szkolnej, kino oraz dwie sale widowiskowe. Ostateczne zajęcie miasta przez Niemców nastąpiło 17 września, a już 28 września miasto zostało przekazane okupantowi sowieckiemu.

Sowieci ustanowili w Biłgoraju Tymczasowy Komitet Rewolucyjny, który powołał do życia Milicję Ludową. W jej skład wchodzili Polacy, Ukraińcy oraz Żydzi. Oddziały Armii Czerwonej opuściły miasto 3.10.1939 roku. Zanim to się stało, komendant garnizonu powiadomił TKR o mającym nastąpić wymarszu wojsk radzieckich ipraz zaproponował jego członkom i działaczom wyjazd do ZSRR. Z Biłgoraju wyjechali wtedy wszyscy członkowie TKR wraz z rodzinami, a także około tysiąca Żydów, obawiających się prześladowań ze strony Niemców. Miasto znalazło się ponownie pod okupacją niemiecką.

15-16.06.1943 r., podczas akcji wysiedleńczo-pacyfikacyjnej „Wehrwolf” (Wilkołak), wysiedlono ok. 800 mieszkańców. Dzieci, kobiety i mężczyźni przewiezieni zostali do obozu przejściowego w Zwierzyńcu, gdzie po dokonaniu selekcji, młodych mężczyzn i kobiety kierowano na przymusowe roboty do Niemiec, a resztę – ok. 700 osób – osadzono w niemieckim nazistowskim obozie zagłady Majdanek. W maju 1944 r. Niemcy utworzyli w Biłgoraju obóz przejściowy dla partyzantów złapanych w lasach janowskich i Puszczy Solskiej. Okupacja niemiecka zakończyła się 24 lipca 1944 roku.

Bibliografia

• Markiewicz J., Szczygieł R., Śladkowski W., Dzieje Biłgoraja, Lublin 1985.
• Niedźwiedź J., Leksykon historyczny miejscowości dawnego województwa zamojskiego, Zamość 2003.