Bydgoszcz

Gród w Bydgoszczy powstał w pierwszej połowie XI w. (ok. 1038 r.) — jako graniczna warownia strzegł granicy przez najazdami Pomorzan i Prusów, a następnie Krzyżaków. W XI i XII w. na podgrodziu rozrosła się osada, korzystająca z lokalizacji na szlaku handlowym wiodącym nad Bałtyk, przy brodzie przez Brdę. W 1238 r. odnotowano pierwszą wzmiankę o istnieniu kasztelanii bydgoskiej. Około 1300 r. powstało krótkotrwałe księstwo bydgosko-wyszogrodzkie. W 1330 r. gród zdobyły wojska krzyżackie.

Bydgoszcz powróciła w granice Królestwa Polskiego w 1337 r., co potwierdził pokój kaliski zawarty sześć lat później. 19.04.1346 r. Kazimierz III Wielki wydał akt lokacji nowego miasta na prawie magdeburskim, nadając mu jednocześnie efemeryczną nazwę Kunigesburg (Królewiec). Krzyżacy ponownie opanowali na krótko miasto i zamek w 1409 roku. Stabilizacja polityczna drugiej połowy XV i XVI w. sprzyjała rozwojowi terytorialnemu i gospodarczemu. Rozwijał się handel, głównie zbożem (powstały nowe spichlerze w porcie rzecznym) i solą. W 1523 r. uruchomiono w mieście wodociągi. Bydgoszcz odgrywała także znaczną rolę polityczną — w 1520 r. obradował tu sejm walny, w latach 1594–1688 działa mennica królewska, a w 1657 r. podpisano jeden układów z elektorem brandenburskim (traktaty welawsko-bydgoskie). Miasto silnie ucierpiało w wyniku nawiedzających je w latach 1624–1716 zaraz, a kryzys pogłębiły zniszczenia okresu wojen szwedzkich.

Po zagarnięciu miasta przez Prusy w I rozbiorze Polski — w 1773 r. rozpoczęto budowę Kanału Bydgoskiego łączącego Brdę z Notecią, a tym samym Wisłę z Odrą, a Bydgoszcz stała się ośrodkiem Okręgu Noteckiego. W 1807 r. weszła w granice Księstwa Warszawskiego (stolica departamentu), a 8 lat później wróciła pod władzę pruską jako ośrodek rejencji Wielkim Księstwie Poznańskim (później Prowincji Poznańskiej).

Od 1851 r. Bydgoszcz stała się stopniowo ważnym węzłem kolejowym. Przez miasto wiodły szlaki do Gdańska, Berlina, Piły, Inowrocławia i dalej na wschód, w głąb ziem polskich. Rozwijał się przemysł drzewny, metalowy, maszynowy, spożywczy, chemiczny, lekki, budowlany. Wraz ze zmianami gospodarczymi w XIX w. nastąpiła zmiana struktury narodowościowej i wyznaniowej miasta. W 1816 r. ewangelicy stanowili 55% populacji, katolicy – 42%, Żydzi – 3%. Rosła liczba Niemców — w 1919 r. stanowili ok. 80% mieszkańców, a tylko 20% Polacy.

Po powrocie miasta w granice Polski w początkach 1920 r. nastąpiła gwałtowna polonizacja. W latach 1920–1923 Bydgoszcz opuściło ponad 30 tys. osób (Niemcy i Żydzi). Liczba Niemców ustabilizowała się w latach 20 i 30 na poziomie ok. 9–10 tys. osób (stanowili 6,5% ogółu ludności). W latach 30. XX wieku przez Bydgoszcz poprowadzono kolej łączącą Gdynię z Górnym Śląskiem. Miasto należało do województwa poznańskiego (od 1938 r. — pomorskiego).

W czasie II wojny światowej Bydgoszcz została włączona do Niemiec (okręg Danzig-Westpreussen). Od pierwszych dni niemieckiej okupacji miały miejsce masowe mordy i wysiedlenia ludności polskiej.

Po wojnie Bydgoszcz stała się siedzibą województwa pomorskiego (1950 r. przemianowanego na bydgoskie). W jej granice w 1973 roku włączono pobliski Fordon. Obecnie miasto jest znaczącym ośrodkiem przemysłowym, handlowym i administracyjnym i komunikacyjnym, działa kilka niepublicznych uczelni wyższych oraz cztery państwowe (Uniwersytet Kazimierza Wielkiego, Uniwersytet Techniczno-Przyrodniczy im. J. J. Śniadeckich, Collegium Medicum Uniwersytetu Mikołaja Kopernika w Toruniu, Akademia Muzyczna im. F. Nowowiejskiego), kilka placówek muzealnych. Od 2004 r. jest siedzibą diecezji bydgoskiej. Od 1999 r. Bydgoszcz pełni rolę współstolicy województwa kujawsko-pomorskiego (wraz z Toruniem) — mieści się tu m.in. Urząd Wojewódzki.