Cmentarz żydowski w Bielsku-Białej został założony w 1849 r., w dzielnicy Aleksandrowice, przy ul. Cieszyńskiej 92. Wcześniej bielscy Żydzi chowani byli na cmentarzu w Cieszynie.

W połowie XIX w. wraz ze wzrostem liczby ludności wyznania mojżeszowego w mieście bielscy Żydzi podjęli starania o utworzenie własnej gminy wyznaniowej. Uniezależnienie się od Cieszyna wiązało się także z założeniem własnego cmentarza. Transportowanie zwłok do innych miejscowości (niewykluczone, że bielscy Żydzi byli także grzebani na cmentarzu w Białej oraz w Hranicach na Morawach) musiało być niezwykle uciążliwe. Powstaniu nekropolii w Bielsku paradoksalnie pomogła zaraza cholery, która wybuchła w 1849 r., a zakaz wywożenia zwłok okazał się doskonałym pretekstem do założenia własnego cmentarza. Grunt w Aleksandrowicach zakupił Adolf Brüll w lipcu 1849 r., a 17 sierpnia tego samego roku społeczność żydowska otrzymała oficjalne pozwolenie wydane przez Urząd Obwodowy w Cieszynie. Z artykułu na temat bractwa Chewra Kadisza, opublikowanego w czasopiśmie „Judische Wochenpost mit Wirtschaftsblatt” w 1936 r., dowiadujemy się, że Brüll nabył działkę o powierzchni 512 sążni kwadratowych za cenę 500 guldenów (obciążoną dodatkowo sumą 2000 guldenów). W momencie założenia cmentarza bielscy Żydzi nie stanowili samodzielnej, zarejestrowanej gminy, więc prawo własności gruntu zapisane było bezpośrednio na Brülla. Prawo własności gruntu zostało przepisane na Gminę Żydowską dnia 25 października 1865 r. oraz 27 grudnia 1865 r., po jej oficjalnej rejestracji.

Najstarszym dokumentem archiwalnym potwierdzającym istnienie cmentarza w Bielsku jest protokół c.k. Śląskiego Urzędu Krajowego w Opawie, dotyczący miejscowych Żydów, datowany na 16 października 1861 r. Z protokołu wynika, że rejestr zmarłych prowadził od 31 lipca 1849 r. Samuel Braunberg i tego dnia odbył się pierwszy pochówek[1.1]. W latach 1849–1862 miejsce pochówku zarządzane było przez współwyznawców, a od 1862 r. przez prezydium Gminy Wyznaniowej, założonej w tym roku za zgodą władz[1.2].

Najstarszą macewę znajdującą się na cmentarzu w Bielsku odkrył Jacek Proszyk w 1995 r. Jest to nagrobek siedemnastoletniego chłopca Josefa Neumanna (obecnie posiada nr 2254, został zidentyfikowany w rzędzie VII), który zmarł 3 września 1849 r. (wg kalendarza hebrajskiego 16 elul 5609 roku). Został on pochowany w centralnej części cmentarza, co pozwala stwierdzić, że właśnie od tego miejsca rozpoczęto chowanie zmarłych. Nie można niestety ustalić nazwiska osoby, która została pochowana na cmentarzu jako pierwsza – z powodu braku ksiąg metrykalnych rejestrujących zgony z lat 1849–1873. Macewa Neumanna znajduje się obecnie w sali domu przedpogrzebowego. Została wykonana z piaskowca, a dalsze oddziaływanie na nią czynników atmosferycznych spowodowałoby rozwarstwienie kamienia oraz zupełne rozsypanie się części inskrypcyjnej. Oto tekst znajdujący się na nagrobku: „/Czcigodny pan/ Josef syn [czcigodnego] Mordechaja Nojman / zmarł dnia 16 miesiąca elul 609 [według małej rachuby] / Młodzieniec, ubogi w lata, / z pnia prawych wciąż pragnął dobra... / siedemnastoletni... / przeniósł się na spoczynek... / Niech jego [dusza ma udział w życiu wiecznym][1.3].

W 1868 r. powstało „Stowarzyszenie Chewra Kadisza Izraelickiej Gminy Wyznaniowej dla Pielęgnowania Chorych i Chowania Zwłok w Bielsku”. Od tego momentu do bractwa pogrzebowego należało utrzymanie i administrowanie cmentarza m. in. pobieranie opłat pogrzebowych oraz odwadnianie gruntu. W 1927 r. dochód z cmentarza wyniósł 40 771 zł, natomiast w 1931 r. osiągnął niebagatelną kwotę 60 000 zł[1.4]. Stało się to powodem konfliktu pomiędzy Chewra Kadisza a Zarządem Gminy, który postanowił przejąć dotychczasowe kompetencje bractwa pogrzebowego. Gmina potrzebowała środków na bieżące potrzeby. Prawdopodobnie stronom udało się dojść do porozumienia dlatego, że wielu członków Rady i Zarządu Gminy zasiadało także we władzach bractwa. Ostatecznie 1 stycznia 1932 r. Gmina przejęła władzę nad zgromadzeniem oraz jego funduszami, natomiast działalność Chewra Kadisza ograniczona została do chowania zmarłych. W 1932 r. Ignacy Marmor oraz Filip Reich – członkowie Chewra Kadisza, w oparciu o założony przez Braunberga rejestr zmarłych utworzyli nową księgę zmarłych zawierającą wykaz wszystkich pochowanych osób w latach 1849–1931 (wykaz nie obejmuje dzieci do 13 roku życia). Księga ta była prowadzona jeszcze po drugiej wojnie światowej.

W 1935 r. Zarząd Gminy przeprowadził niezbędne prace remontowe na cmentarzu m. in. remont domu przedpogrzebowego oraz drenowanie terenu. W tym czasie Gmina podjęła również staranie o utworzenie osobnej żydowskiej kostnicy przy szpitalu miejskim[1.5]. Opłaty za usługi pogrzebowe określał specjalny cennik, którego stawki ustalał statut Gminy Wyznaniowej. Przykładowo w 1930 r. dorośli (powyżej 13 roku życia) należący do I klasy majątkowej płacili 240 zł za grób, 80 zł – rabinowi, 40 zł – kantorowi, 20 zł – drugiemu kantorowi oraz 20 zł – za chór. Natomiast cennik dla klasy IV (najbiedniejsi) wyglądał następująco: odpowiednio: 40 zł, 15 zł, 10 zł, 5 zł, 5 zł[1.6].

Zgodnie z ustawą z 1868 r. Gmina Izraelicka nie mogła odmówić pochówku na żydowskim cmentarzu, jeśli w miejscu, w którym nastąpił zgon, nie znajdował się cmentarz, kościół, wspólnota wyznaniowa, do której należał zmarły. Innowiercom nie można było również odmówić pochówku w grobie rodzinnym. Takie przypadki miały miejsce także w Bielsku. Na cmentarzu żydowskim obok ojca Moritza Friedlandera, który był Żydem został pochowany jego syn Wilhelm – protestant. Na cmentarzu ewangelickim pochowano natomiast Żydówkę Fryderykę Baum. Pochówki takie wzbudzały niemałe kontrowersje[1.7]. Na cmentarzu w Bielsku znajdują się też specjalne kwatery, w których chowani byli żołnierze pochodzenia żydowskiego, którzy zginęli podczas okolicznych działań wojennych w czasie I wojny światowej. Ciekawostką jest, że na cmentarzu w Bielsku pochowano trzech żołnierzy – wyznawców religii muzułmańskiej[1.8].
Nie wszystkim poległym żołnierzom rodziny ufundowały nagrobki. Z tego powodu w 1922 r. zrodził się projekt pomnika upamiętniającego walczących, który zrealizowano w 1929 r. Pomnik ma kształt prostokąta, który dzieli się na trzy części. Środkową część zwieńczono półkolistym łukiem, nadającym jej kształt klasycznej macewy. Pomnik wieńczy Gwiazda Dawida otoczona napisem w języku hebrajskim: „Znak ten dla zabitych podczas wojny światowej 5674–5678”. Na bokach znajdują się granitowe tablice, na których wyryte zostały nazwiska 61 poległych żołnierzy. W środkowej części u dołu znajduje się granitowa tablica z napisem w języku jidisz: „Dla uczczenia naszych żydowskich bohaterów 1914-1918. Ofiarowane przez Chewra Kadisza Bielsko 1929”[1.9].

Po przejęciu zwierzchnictwa nad cmentarzem Zarząd Gminy zmierzyć się musiał z problemem, jaki nastręczało żądanie ortodoksyjnych Żydów. Chcieli oni mianowicie wydzielenia na cmentarzu specjalnego miejsca na pochówki. Ortodoksyjni Żydzi nie mogli być chowani w tej samej ziemi, w której leżeli obok siebie kobiety i mężczyźni, ale także samobójcy czy wspomniani wcześniej trzej muzułmanie. Początkowo problem ten rozwiązywano grzebiąc ortodoksów z Bielska na cmentarzu w Białej. Wiązało się to jednak z podwójnym kosztem pochówku, na co nie mogli sobie pozwolić ubodzy Żydzi. W chwili nabycia przez bielską Gminę Wyznaniową działki pod nowy cmentarz, ortodoksi dostrzegli możliwość realizacji ich żądań. Rozmowy na temat kwatery dla ortodoksów toczne były w połowie lat 20. XX w. i ciągnęły się przeszło 10 lat. Ostatecznie bractwo pogrzebowe zażądało kwoty 25 tys. zł za wytyczenie specjalnego miejsca dla ortodoksów; druga strona uważała natomiast, że taka „usługa” należy się jej nieodpłatnie. Gmina nie chciała ustąpić, jako argument wysuwając, iż na bielskim cmentarzu spoczęło już kilku ortodoksów m. in. kupiec Salomon Scheidlinger (1881–1933). Ostatecznie jednak doszło do porozumienia, które przypieczętowało poświecenie nowych kwater dla ortodoksyjnych wyznawców religii mojżeszowej. W uroczystości wzięło udział dwóch rabinów: ortodoksyjny Menachem Mendel Stern oraz reformowany dr Steiner, a także prezes Gminy Zygmunt Arzt. W kwaterze tej spoczęło 10 Żydów[1.10].

Podczas drugiej wojny światowej Niemcy planowali likwidację cmentarza. Teren przeznaczony miał być na cele budownictwa mieszkalnego, ale sprawa utknęła z powodów formalnych[1.11].

Po wojnie cmentarz wymagał remontu. W 1946 r. Komitet Organizacyjny Żydowskich Kongregacji Wyznaniowych w Polsce przekazał na ten cel 50 tys. zł. W 1947 r. przeprowadzono inwentaryzację wyposażenia domu przedpogrzebowego. Ustalono, że w domu znajdowały się m. in. dwa stoły do obmywania zwłok oraz trumna do transportowania zmarłych. Na początku lat 60. XX w. przeprowadzono remont murowanego ogrodzenia oraz bram wjazdowych[1.12].

W 1963 r. w myśl dekretu o majątkach opuszczonych i poniemieckich cmentarz przeszedł na własność Skarbu Państwa. Kongregacja odwoływała się od tej decyzji, dowodząc, że przed wojną nieruchomość stanowiła cmentarz Wyznaniowej Gminy Żydowskiej, a po wojnie należała do Kongregacji i była wciąż używana jako miejsce pochówków. Zgodnie z ustawą z 1959 r. przejęcie czynnego cmentarza mogło się odbyć tylko za zgodą Ministra Gospodarki Komunalnej. Pomimo odwołań Państwo pozostało jednak właścicielem obiektu.

Ówczesne władze, zgodnie z obawami społeczności żydowskiej, wywłaszczyły Kongregację z części niegrzebalnej o powierzchni 9197 metrów kwadratowych[1.1.12]. W dniu 5 października 1965 r. Miejska Rada Narodowa w Bielsku-Białej wystąpiła do Wojewódzkiej Rady Narodowej w Katowicach o zamknięcie i likwidację tej części cmentarza. Kongregacja ponownie odwołała się od tej decyzji, wysuwając argument, że zaczynało brakować miejsca na pochówki. W tej sytuacji Wojewódzka Rada Narodowa w Katowicach podjęła decyzję o pozostawieniu cmentarza w całości, pod warunkiem całkowitego uporządkowania terenu.

23 maja 1972 r. bielski cmentarz żydowski, na podstawie decyzji Sądu Rejonowego w Bielsku-Białej, jako cmentarz komunalny przeszedł pod zarząd miasta. Kongregacja Wyznania Mojżeszowego starała się wykorzystać tę sytuację, zwracając się do prezydenta miasta o różne prace remontowe m. in. o naprawę dachu i drzwi domu przedpogrzebowego. Skarg w tym czasie było wiele. Niepokojący był stan murów od ul. Konopnickiej, opiekun cmentarza nie wywiązywał się należycie ze swych obowiązków, żądano usunięcia osób zamieszkałych na terenie cmentarza, gdyż hodowały bydło i ptactwo domowe. Problemem dla przybywających na groby bliskich był brak księgi cmentarnej. Kongregacja w tych i podobnych sprawach interweniowała w miejscowym komitecie Polskiej Zjednoczonej Partii Robotniczej, Prokuraturze Wojewódzkiej, Komendzie Wojewódzkiej Milicji Obywatelskiej oraz u konserwatora zabytków[1.13].

W 1983 r. cmentarz został uznany za zabytek na mocy decyzji Państwowej Służby Ochrony Zabytków. Jednak dopiero 29 sierpnia 1988 r. formalnie wpisano nieruchomość do rejestru zabytków województwa bielskiego pod nr rejestru A-582/88[1.1.13]. Wpisem został objęty teren cmentarza wraz z murem ogrodzeniowym, grobami i nagrobkami zabytkowymi, zielenią cmentarną, układem ścieżek i alej, murowanym domem przedpogrzebowym z jego wystrojem oraz zabudowaniami gospodarczo-mieszkalnymi i obrzędowymi. Jeszcze w 1984 r. wojewódzki konserwator zabytków w Bielsku-Białej, mgr Karol Gruszczyk, przedstawił Zarządowi Zieleni Miejskiej projekt renowacji cmentarza oraz domu przedpogrzebowego. W 1990 r. z inicjatywy inż. Leopolda Kleina, opiekuna cmentarza z ramienia bielskiej Kongregacji, odbyło się spotkanie władz miejskich oraz przedstawicieli różnych instytucji w sprawie renowacji cmentarza. Za priorytetowe uznano m. in. zabezpieczenie i wyremontowanie polichromii sufitowych w domu przedpogrzebowym. W 1991 r. opiekę nad cmentarzem przejęła Fundacja Rodziny Nissenbaumów, która przeprowadziła m. in. remont kwater żołnierzy poległych w I wojnie światowej. Nie dokonano jednak analizy historycznej i nie zapoznano się z materiałami archiwalnymi znajdującymi się w Archiwum Państwowym w Krakowie, co podczas prac remontowych doprowadziło do zatarcia pierwotnego układu mogił[1.14].

W 1992 r. przystąpiono do prac renowacyjnych zakrojonych na szeroką skalę dzięki dotacji z Funduszu Współpracy Polsko-Niemieckiej oraz zbiórce pieniędzy wśród członków Związku Bielsko-Bialskich Żydów w Izraelu. W 1994 r. fundusz remontowy wsparły polskie instytucje państwowe: Wojewódzki Konserwator Zabytków w Bielsku-Białej, Urząd Wojewódzki w Bielsku-Białej oraz Biuro ds. Wyznań Urzędu Rady Ministrów z tzw. funduszu kościelnego. W tym czasie na cmentarzu przeprowadzono roboty blacharskie i dekarskie, wymieniono więźbę dachową w skrzydle wschodnim, więźbę dachu i stropów nad halą główną, okna, drzwi, osuszono budynek, usunięto zagrzybione tynki, wylano nowe posadzki, odwodniono teren wokół budynku, wymieniono instalację elektryczną oraz centralnego ogrzewania i wodno-kanalizacyjną. Ze środków Fundacji Rodziny Nissenbaumów przeprowadzono rekultywację terenu wokół domu przedpogrzebowego i urządzono trawniki. Prace te uratowały budynek oraz bezcenne polichromie. W tym czasie podczas rozbiórki pomnika wdzięczności Armii Radzieckiej odnaleziono fragmenty macew z cmentarza żydowskiego. Nagrobki powróciły na cmentarz[1.1.14].

Od 1997 r. bielski cmentarz stanowi własność Gminy Wyznaniowej Żydowskiej w Bielsku-Białej. W dalszym ciągu pełni funkcje grzebalne, a dwa razy w roku udostępniany jest do zwiedzania z przewodnikiem. W 1999 r. rozpoczęła się konserwacja polichromii stropowych. Przedsięwzięcie zostało sfinansowane przez Generalnego Konserwatora Zabytków. W tym samym roku gmina zleciła usunięcie samosiewów, które mogły uszkodzić nagrobki. Od 2000 r. na zlecenie Gminy Wyznaniowej Żydowskiej opiekun cmentarza Teodor Gemki systematycznie ustawiał przewrócone nagrobki. Do 2002 r. prace objęły 70 macew[1.15].

Do naszych czasów na powierzchni 2,4 hektara zachowało się około 1200 nagrobków. Teren nekropolii jest ogrodzony i uporządkowany. Można wyodrębnić trzy wyraźne części, co wynika z ich funkcji i zagospodarowania. Z przodu znajduje się teren zielony pozbawiony grobów z domem przedpogrzebowym; za nim rozciąga się część druga – prostokątna część grzebalna, prawie całkowicie zapełniona grobami. Część trzecia to dokupiona w okresie międzywojennym parcela, która do 1939 r. nie została w pełni zagospodarowana. Na jej niewielkim fragmencie znajdują się groby przeniesione w latach 1966–1967 z cmentarza w Białej.

W 1995 r. Jacek Proszyk dokonał ponownego podziału cmentarza na siedem sektorów (A–F), następnie każdy z nich podzielił na rzędy oraz nadał nagrobkom numery porządkowe[1.16]. Sektor A to najmłodsza kwatera, dobrze zachowana, na której znajduje się niewiele zniszczonych czy przewróconych macew. Sektor B użytkowany był od połowy XIX wieku do końca lat dwudziestych XX w. W sektorze C znajdują się groby majętnych Żydów. Ta część cmentarza użytkowana była od początku XX w., także do końca lat dwudziestych XX w. Około połowa nagrobków została niestety rozkradziona. W sektorze D chowano dzieci, które nie ukończyły 13 roku życia, od chwili postania nekropolii do 1939 r. Sektor ten jest bardzo zaniedbany, zachowało się niewiele grobów, a większość z nich jest uszkodzona. Na uwagę zasługuje nagrobek dziewięciomiesięcznego Emila Samuela Neumanna (zm. 1874 r.). W sektorze E spoczywają żołnierze żydowscy, którzy zginęli podczas I wojny światowej. Jacek Proszyk szacuje, że w wyniku kradzieży oraz erozji utraconych zostało 95% nagrobków[1.1.16]. Sektor F jest najstarszą częścią nekropolii, na której zachowało się niewiele macew. W niewielkiej części tego sektora pochówki odbywały się po drugiej wojnie światowej. Znajduje się tu m. in. grób adwokata Erwina Mechnera (1894–1967), dentysty Oskara Mechnera (1899–1970), Alfreda Kronisza (1902–1987). W sektorze G (tzw. części niegrzebalnej) zostały pochowane przymusowo prochy ekshumowane z cmentarza żydowskiego w Białej. Brak informacji o jakichkolwiek masowych grobach położonych na cmentarzu.

Zgodnie z wpisem do rejestru zabytków ochroną konserwatorską objęta jest także zieleń cmentarna oraz układ ścieżek i alej. Na szczególną uwagę zasługuję dwie niezwykle urokliwe aleje kasztanowców: w sektorze F oraz pomiędzy sektorami F i B. W sektorze F korony kasztanowców były specjalnie kształtowane w celu podniesienia ich walorów estetycznych. Po wojnie niestety zaprzestano tej praktyki. Na uwagę zasługuje także rosnąca niedaleko opisanych alej drobnolistna, stara lipa, która opleciona jest bluszczem. Pomiędzy sektorami A i B oraz C i F, czyli wzdłuż Alei Zasłużonych, ciągnie się stary drzewostan robinii akacjowej w odmianie kulistej. W miejsce powalonych drzew sadzone są nowe drzewka. Na terenie cmentarza rośnie ok. 40 starych żywotników, ok. 30 akacji oraz ok. 30 klonów zwyczajnych. Tych drzew jest najwięcej, ale oprócz nich można spotkać także jesiony, wierzby, jodły, modrzewie, jawory, cyprysy oraz cyprysik nutkajski. Największą atrakcją przyrodniczą stanowi bluszcz zwyczajny i rzadki bluszcz kwitnący, który w przepiękny sposób oplata drzewa, groby oraz ściele się na gruncie. Pokrywa on ponad połowę sektora F i bujnie obrasta stare akacje w Alei Zasłużonych. Warto jeszcze wspomnieć o dwóch ciekawych i rzadkich gatunkach roślin: zachyłce Roberta oraz zanokcicy murowej, które z natury rosną na skałach wapiennych, lecz również obrastają stare mury. Na terenie cmentarza rosną wreszcie rośliny znajdujące się pod ochroną: cis, barwinek pospolity, bluszcz pospolity, bluszcz kwitnący, kalina koralowa, pierwiosnek wyniosły. Na koniec warto wspomnieć o starej, pomnikowej wierzbie płaczącej, która wita przekraczających bramę cmentarza. To stare drzewo ze swoimi swobodnie opadającymi gałęziami pochyla się w symbolicznym geście nad grobami oddając przejmujący i nostalgiczny charakter miejsca.

W czerwcu 2000 r. odsłonięto pomnik poświęcony pamięci żydowskich mieszkańców Bielska-Białej, którzy zginęli podczas drugiej wojny światowej. Na pomniku znalazł się napis w języku polskim i hebrajskim: „Ku pamięci żydowskich obywateli Bielska-Białej i okolic, którzy w latach 1939–1945 zostali zamordowani przez hitlerowców bądź zmarli na wygnaniu. Cześć ich pamięci”. W 2009 r. umieszczono tablicę ku czci trzech pierwszych bielskich rabinów: Michaela Szenguta, Lazara Frankfurtera i Wolfa Lessera. W tym samym roku w domu pogrzebowym zawisła tablica upamiętniająca reżysera i aktora Aleksandra Martena (Marka Tennenbauma), który zasłynął z ról w przedwojennych sztukach teatralnych oraz filmach żydowskich. 22 czerwca 2009 r. na cmentarzu odsłonięto wykonaną z czarnego dębu macewę Salomona Halberstama – kupca, bibliofila i podróżnika.

Teren jest w całości ogrodzony ceglanym murem. Granice nekropolii są zachowane i zgodne z granicami z 1939 r. Wejście stanowi zamknięta brama od strony drogi publicznej. Teren jest uporządkowany, porośnięty drzewami. Cmentarz jest regularnie odwiedzany.